Чӏахӏияб ригьалъул гӏадамал гӏемер хьвадизе кколин лъазабулеб буго ВОЗалъ
Гӏемер рагӏула кӏудияб ригьалъул гӏадамазда гӏолохъанаб гӏелалъ, нуж гӏумруялъ хӏалтӏун сваканги ратилин, гьанжегӏаги хӏухьбахъиялда рокъор чӏун рукӏаян абулеб. Росабалъги дандчӏвала, ункъойилъе раханиги, боцӏи-панзги хьихьулел, рагӏи-херги, данде гьабулел херал гӏадамал. Дунялалъул боцӏи данде гьабизе гӏащикълъун, бахиллъиялъ гьабулеб жо гуребха гьез хур-хералъул хӏалтӏи, гьеб гьабичӏони, сахлъи нахъекколеб букӏун, гӏумруялъго гьабун ругьунаб хӏалтӏи рехун тезе бокьичӏого. Гӏемерисел чӏахӏияб ригьалъул гӏадамаз абула, боцӏи хьихьичӏони, жал унтулин, гъеж-квер битӏизабизегӏаги хӏалтӏи къваригӏинарищ жидееян. Медицинаялъги лъикӏаблъун бихьизабулеб буго чӏахӏияб ригьалъул гӏадамазул сахлъи рилълъанхъиялъ ва батӏи-батӏиял физическиял упражненияз щула гьабулин. Чӏахӏияб ригьалъул гӏадамазул сахлъиялъул халгьабулеб, «геронтология» абураб хасаб рахъгицин буго медицинаялда.
2010 соналда физическияб хӏаракаталъул рахъалъ сахлъицӏуниялъул тӏолгодунялалъулаб гӏуцӏиялъ (ВОЗ) дунялалъулго батӏи-батӏияб ригьалъул гӏадамазе дандекколел малъа-хъваял гьарун рукӏана. Гьениб буго 65 соналъул ригьалдаса тӏаде арал гӏадамаз гьабизе кколеб физическияб хӏаракаталъул хӏакъалъулъ бицунеб бутӏаги, геронтологиялъул рахъалъ тохтурзабаз жидерго хӏалтӏулъ гьелдаса пайдаги босула. Гьел малъа-хъваяздаса пайда босани, чӏахӏияб ригьалъул гӏадамал миокардалъул инфаркталдаса, инсульталдаса, кӏиабилеб тайпаялъул чакрил диабеталдаса ва кьаралъиялдаса, гьединго онкологиял батӏи-батӏиял тайпабазул унтабаздаса, депрессиялдаса, гӏакълу загӏиплъиялдаса цӏунулин чӏезабун буго гӏалимзабаз гьарурал гӏемерал-цӏех-рехазда.
ВОЗалъ чӏахӏияб ригьалъул гӏадамазе лъикӏаблъун бихьизабула гӏицӏго спорт гуребги, бокьараб рагъа-рашари, хӏаракат. Чӏахӏияб ригьалъул гӏадамазе сахлъи щула гьабиялъе гӏураб буго рокъоб, ахикь, хуриб хӏалтӏи, тӏабигӏаталда тира-свери, хехго рилълъин, велосипедалда рекӏун хьвади ва гь.ц. Щибаб къоялъ жидерго ругьунаб хӏалтӏуде хьвадулел ругоницин сахлъи щулалъулин рикӏкӏунеб буго.
Тохтурзабазул малъа-хъваял
Чӏахӏияб ригьалъул гӏадамаз, сахлъи щула гьабиялъул мурадалда, щибаб къойил хьвади тӏасабищулеб батани, ракӏалде кковухъе хьвадизе бегьуларо, гьелъие ВОЗалъ заманги къагӏидаги бихьизабун буго.
Масала, хехго рилълъине бокьулел анкьида жанир 150 минуталъ рилълъанхъизе ккола. Рекерулезейин абуни, анкьида жаниб 75 минут бихьизабун буго. Анкьида жаниб рилълъанхъизе кколеб заман щибаб къоялъ цого къадаралда бащад кколедухъ бикьизе ккола: 150 минут анкьиде бикьила, гьеб ккола щибаб къойие 20 минут. Рекеризейин абуни щибаб къойил 10 минут гӏола. Сахлъиялъул квалквал гьечӏони, рилълъин жеги цӏикӏкӏинабизе бегьула 300, рекери — 150 минуталде щвезегӏан. Гьеб сахлъиялъе пайдаяблъун букӏине бокьани, гьоркьоб къо биччачӏого рилълъанхъизе яги рекеризе ккола.
Нагагь жакъа нуж 10 минуталъ гурони рилълъанхъун ратичӏони, метер гьелиъе заман цӏикӏкӏун кьезе ккола, гьединлъидал щибаб къойил хьвадизе бихьизабун букӏараб 20 минуталъул бакӏалда 30-40 минуталъ рилълъанхъизе кколин абулеб буго «Геронтология» гӏелмияб централъул хӏалтӏухъабазги.
Чакрил диабет, гипертония яги цогидал унтаби ругел гӏадамазул къуват дагьлъула, гьезул ччорбалги загӏиплъула, гьев дагьав гурони хьвадуларо. Инсанасул ччорбал гӏола 50 сон базегӏан, хадубин абуни гьел тӏагӏуна. Ччорбал цӏунизе кӏола анаэробиял (кислород хӏажалъуларел) упражнениял гьарулел ругони. Къуваталъулал упражнениял анкьида жанир лъабгогӏаги нухалъ гьаризе ккола, цо упражнение 30 минуталъ гьабила. Гьелъие дандеккола гиряби, гантелял, штанга, къуваталъулал тренажерал. Нагагь гьединал упражнениял захӏмалъулел ругони, лъел шушбиги росун гьел рорхун гьарурал упражнениялцин гӏола ччорбал цӏуниялъе.
«Геронтология» Россиялъул гӏелмияб централъул гӏалимзабаз рикӏкӏунеб буго, чӏахӏияб ригьалъул гӏадамазул сахлъи щула гьабиялъе ВОЗалъ рихьизарурал упражнениял щивасул чорхол хӏалалъухъ балагьун гьаризе кколин. Рилълъанхъи, рекери яги къуваталъул упражнениял тохтурзабазулгун дандбан гьаризе лъикӏаб буго.
Хӏадур гьабуна
Патӏимат Султӏанмухӏамадовалъ.