Кванде кӏвар кьезе кколеб ригь
10 соналъ чипсал, бакь ва хъахӏаб чед гурони кваначӏев Великобританиялдаса гӏолилав беццлъанин бицунеб буго Интернет-сурсатаздасан. Гьитӏинго гьес инкар гьабизе байбихьана пихъалгун овощаздаса. Гьединаб квенги кьун хӏалбихьиялъе хьихьарал гӏункӏкӏазулги батӏи-батӏиял унтаби раккулел рукӏин ва беццлъулел рукӏин гӏалимзабазги некӏого чӏезабун букӏана. Чӏахӏияз инкар гьабуниги, лъималазда бичӏчӏизабизе захӏмалъулеб буго ахираб заманалда цӏакъго гӏемерлъун бугеб тукадул кванил зарал бугеблъи. Школалде хьвадулеб лъимер щибги кванан букӏунебали киналго эбел-инсуца пикруго гьабуладай? Школалда нилъер лъималаз гӏарацги кьун босулеб квен кинаб даражаялъул бугебали халгьабизе рес бугищ эбел-инсул?
«Лъайкьеялъул хӏакъалъулъ» федералияб законалъул № 37 статьяялда бицунеб буго школалъул квен кинаб букӏине кколебали. Гьелда рекъон рихьизарун руго санитариял къагӏидабиги. 2019 соналдаса байбихьун, СанПиналда рекъон, цӏалдохъабазе гьукъун буго школалде рокъоса жидерго квен босизе. Рокъоса цадахъ босараб квен хехго холин ва гьелъ цӏалдохъабазул чехь-бакь унтизабулин абураб гӏилла батулеб буго гьелъиеги. Кинаб квенха школалда цӏалдохъабазе кьолеб? Гьелда хадуб халкквезе рес бугищ? СанПиналда рекъон, школалда лъималазе гьабулеб кванилъ хӏалтӏизабизе бегьуларо ракьа белъун гьабураб гьагӏу, тӏатӏи, маргарин ва къанцӏа. Амма цо-цо намус гьечӏел нухмалъулез лъималазе лъайкьолел бакӏазда, жидеего гӏарац тӏокӏлъизабиялъул мурадалда щарил нахул бакӏалда маргарин хӏалтӏизабулеб, квен гьабизе учузал нигӏматалги росун ратула. Пачалихъалъ чӏобого кьолеб кванида тӏаса дагӏба базе бажаричӏониги, гӏарацги кьун чӏахӏиял классалъул цӏалдохъабаз босулеб кванил халгьабизе ва лъималазе рекъараб квен чӏезабизе ихтияр буго эбел-инсул. Гьезул рес буго цӏалдохъабазе кьолеб кванил жидеего бокьараб меню гӏуцӏиялъе школалъулгун къотӏи-къай гьабизе.
Роспотребнадзоралъул
малъа-хъваял
Инсанасул сахлъи, гӏакълу ва рухӏияб рахъ цебетӏезе байбихьулеб заман ккола школалда цӏалулеб, ай 7-17 сон базегӏан ригь. Цӏалдохъанасул физикияб ва психикияб сахлъи щула гьабизе ккани, битӏараб квен тӏаса бищизе кколин рикӏкӏунеб буго Роспотребнадзоралъ:
— Лъимадул чорхолъ кколел физиологиял хиса-басиязухъ балагьун, гьелъул сахлъи цӏуниялъе гӏоло лъимер кваназабизе ккола къойида жаниб лъабго нухалда, гьединго кванил гӏужазда гьоркьоб кӏицӏул дагьа-макъабго жоги квине ккола.
Жиндирго кколеб заманалда квани квен лъикӏ бихӏинабула ва кванирукъалъулгун бакьазул унтабаздаса цӏунула. Гьединлъидал тохтурзабаз ва диетологаз батӏи-батӏияб заманалда школалде хьвадулел цӏалдохъаби кваназе кколеб хасаб заманги бихьизабун буго. Тӏоцебесеб сменаялда, ай радалалдаса нахъе школалда цӏалулел лъимал кваназе ккола, масала, 7.00-8.00 тӏубазегӏан; кӏиабилеб радал квен – 10.30-11.00; къадеквен – 13.00-14.00; къалъудаса хадуб квен –16.30-17.00; боголиквен кьижилалде сагӏатгун бащдалъ цебе – 19.00-20.00. Кӏиабилеб сменаялда къалъудаса хадур цӏалуде хьвадулел цӏалдохъаби: радал – 7.00-8-00; къаде – 12.00-12-30; къаденахъе – 15.00; боголиквен – 20.00-20.30 тӏубазегӏан квани лъикӏ букӏина.
— Лъимадуца хвезабулеб энергиялда рекъараб букӏине ккола квенги. Лъимадул ригьалде балагьун, гьоркьохъеб хӏисабалда, къойида жаниб щвезе кколел каллориял: масала, 7-11 сон базегӏан лъимадуе къойида жаниб хӏажалъула 2300 ккал, 11-14 сон – 2500 ккал, 14-18 сон – 3000 ккал.
Цого къагӏидаялъул гуреб, батӏи-батӏиял нигӏматазул гьабураб букӏине ккола квенги. Лъималазул гӏун бачӏунеб чорхое хӏажалъула гьан, ччугӏа, ханал, овощал, пихъ, цӏулакьодул батӏи-батӏиял тайпаби, хурдузул нах. Лъимал гӏедегӏун кваназаризе бегьуларо, радал, къаде, ва боголида кваназе бащдаб сагӏатгӏаги хӏажалъула, цогидаб квание 10-15 минутги гӏола.
Гъалатӏал
Хӏалтӏуда ругел эбел-инсухъа кколеб хӏалалда лъималазул кванда хадуб халккун кидаго гуро бажарулеб. Хасго шагьаразда гӏумру гьабун ругел гӏемерисел цӏалдохъаби рукӏуна жалго жидедаго. Базаразда, тукабазда яги тӏубараб къоялъ хӏалтӏуда рукӏунел улбузул кидаго гуро рес гӏолеб лъималазе школалде цадахъ босизе квен хӏадуризе. Школалдаги гьез хинаб квен гуреб чипсал, сухарикал, хехго белъунеб вермишель, газ гъорлъ бугеб сок, гьуинлъи ва цогидабги заралияб квен босула. Учительзабазул гӏарзалцин рукӏуна лъималазухъе гӏарац кьогейин, гьез заралияб гурони квен босуларин.
— Цо-цо лъималаз радалил квандаса инкар гьабула яги цохӏо чайги гьекъон уна школалде. Гьелъиеги гӏиллаби батӏи-батӏиял ратула. Къаси кватӏараб гӏужалда кваналеб ва гьединго кватӏун кьижулеб лъимадул кинабгӏаги гъира букӏунаро радал кваназе. Гьединлъидал къаси макьилго гӏадин кванилги хасаб заман чӏезабизе ккола.
Роспотребнадзоралъ лъикӏаблъун бихьизабулеб буго полуфабрикатаздаса, ай хехго релъунел нигӏматаздаса тӏубанго инкар гьабизе. Гьединаб кванилъ цӏикӏкӏараб къадаралда цӏам, кьаралъи, махӏ берцин гьабулел жал рукӏуна. Гьединаб кваница лъималазул гуребги чӏахӏиязул сахлъиялъеги кӏудияб зарал гьабула.
— Цӏалдохъабаз аслияб къагӏидаялда школалъул столоваялда кваналеб квен ккола сосискаби, хот-догал, чипсал, тукадул цӏамхӏалаб квен яги гьуинлъи. Гьеб киналъулго бакӏалда лъимал ругьун гьаруни лъикӏаб букӏина, школалда дарсазда гьоркьоб чипсал гуреб, бакъвараб пихъ, цӏулакьо яги батӏи-батӏияб пихъил пурчӏун кваназе.
— Цӏалдохъабазе чара гьечӏого къваригӏунеб нигӏмат ккола ччугӏа. Анкьида жаниб кӏиго нухалъгӏаги кваназе ккола цӏалдохъанас ччугӏа. Школалда бугеб квенги, рокъоб гьабулеб квенги дандеккун, лъималазул сахлъиялъе ва гӏакълу цебетӏезабиялъе бищунго хӏажатал нигӏматазул квен чӏезабизе лъикӏаб буго цӏалдохъабазе.
— Пихъ ва овощал гӏураб къадаралда кунел гьечӏони, цӏалдохъабазул ракӏалда жо чӏеялъулъги захӏмалъаби рукӏуна. Чорхолъ гӏураб къадаралда клетчаткаги витаминалги рукӏине ккани, щибаб къоялда жаниб 300 грамм пихъил ва 400 грамм овощазул кваназе лъикӏаб буго цӏалдохъанасе.
— Кофеин гъорлъ бугел энергетикияб лъамалъи гьекъола гӏемерисеб мехалда чӏахӏиял классазул цӏалдохъабаз. Газ гъорлъ бугеб гьуинаб лъимги кофеинги жубараб лъамалъиялъ кванирукъалда ругънал лъугьинаризе бегьула, гьелдалъун лъугьуна гастритги язваги. Кофеиналъ нервабазул системаялъе зарал гьабизе бегьула.
Радал квандаса инкар
гьабизе бегьуларо
— Цӏалдохъабазул радал квен чайги чедги гуреб, тӏубараб къоялъ кваназе кколеб кванил 25 процент букӏине кколин лъазабулеб буго диетологаз. Роскачествоялъул специалистаз рикӏкӏунеб буго лъималазе бищунго лъикӏаб радал квен карщал кколин. Масала, бищунго цӏикӏкӏун витаминал ва минералал гъорлъ ругеб карщ букӏуна гречкадул, лъикӏал руго нихадул, цӏоросаролъил ва богӏол карщалги. Маникарщил абуни гьединаб пайда гьечӏо. Бищунго лъикӏаллъун рикӏкӏуна гъуричӏеб могьол гьабураб карщ, ххенон хадуб могьолъ пайдаял жал дагьлъула. Гьез ункъо-щуго сагӏаталъ ракъизе толаро, ххенараб могьол карщицайин абуни кӏиго сагӏатгӏанасеб заманалъ гурони ракъи кколаро.
Лъеда гьабураб карщалдаса рахьгун гьабураб карщил чехь-бакьалъе пайда цӏикӏкӏараб буго. ВОЗалъул (тӏолгодунялалъул сахлъицӏуниялъул гӏуцӏи) бихьизабиязда рекъон, лъималазе рахьдал нигӏматал къойида жанир кӏиго нухалдагӏаги кьезе лъикӏаб буго.
Кидаго цого карщал лъималазда чӏалгӏине бегьулелъул, цо-цо гьоркьоб ханил яги нисдал гьабураб квенги лъикӏаб букӏина.
Цо-цоязул гӏадат буго лъимер школалде кватӏулеб бугин абун хехго гьабулеб квен хӏалтӏизаби. Тукабаздаса босулеб радаликваница лъималазул сахлъиялъе зарал гуреб жо гьабуларо. Гьезулъ цӏакъго гӏемер чакар букӏунелъул. Гьелъ лъимадул бидулъ глюкоза цӏикӏкӏинабула, аллергия, чакрил диабет, кьаралъи лъугьинабула.
Патӏимат Султӏанмухӏамадова