Жиндирго ккараб цо лъугьа-бахъиналъул хӏакъалъулъ гьадин бицана Гӏумаров Ахӏмад абулев чияс:
«Дир гьудул Рафикица дун Махӏачхъалаялъул Учхоз авалалде гьоболлъухъ ахӏун вукӏана. Богорокъоб квана-гьекъолаго, столалда гъоркь чӏечӏого хӏатӏазда балеб цо жоялъ дир санагӏалъи хвезабун букӏана. Гьеб нахъе босизе бегьуларищин гьикъидал, Ахӏмадица абуна: «Нижееги цӏакъ бокьун буго гьеб нахъе босизе, амма къуват гӏоларого буго, — ян». Хадуб, тӏансаги нахъе чӏван, столалда гъоркьан унеб бицатаб газалъул рогӏороги бихьизабун, гьес абуна: «Тункӏихарил бочкаялда тӏад гӏадаб гӏумру буго нижер, гьелъул гӏарз гьабун, хитӏаб гьабичӏеб бакӏ течӏо, амма щибго пайда ккечӏо. Газалъул роргӏрида тӏад кваналел хинкӏазулги щиб тӏагӏамха букӏинеб?! Ахӏмадица бицунеб жоялда тӏуванго божичӏого, Учхозалде цӏех-рех гьабизеян щварав дица, цо минаялда гъоркьан унеб газалъул мухъалъул суратал рахъулел рукӏана. Тӏаде вачӏарав минаялъул хважаин Къурбаница абуна: «Нижер азбаралдаги минаялдаги гъоркьа гӏебеде унеб буго газалъул гьаб труба. Гьелъул бугеб хӏинкъи лъайдал, я кваналеб кванил тӏагӏам гуро, я кьижун макьуялъул хӏалхьи гуро, нерваби хун, гӏадаллъизехъин вуго дун. Лъеберго соналъ милициялда хӏалтӏана, лъалел хӏакимзаби гӏезегӏан руго, амма лъихъе аниги, кибе хитӏаб гьабуниги, бадиве валагьулев чи кколев гьечӏо. Хехал тадбиралги гьарун, гьаб труба цоги бакӏалде бахъичӏони, кӏудияб балагьалде рачиналда хӏинкъи буго», — ян.
«Газпром трансгаз Махӏачхъала» ОООялъул жавабияв хӏалтӏухъанас (газеталда цӏакъ рехсезе гьев разилъичӏо) абуна: «Гьаниб бицунеб бугеб газалъул рогӏоро уна Махӏачхъалаялъул Казбековасул къватӏалдаса байбихьун, Семендер поселокалде щвезегӏан. Гьелда тӏад ва аскӏор цун ран ругел нус-нус минабазда жанир гӏумру гьабун руго аза-азар чи. Гьезул гӏумруялъе ва магӏишаталъе буго кӏудияб хӏинкъи. Ракьулъ бугеб цӏамул лъамалъиялъги, кьавуцаги кванаялъ, гьел тӏеренлъичӏогоги загӏиплъичӏогоги рукӏунаро. Лъида лъалеб гьезул «сахлъиялъул» бугеб хӏакъикъияб ахӏвал-хӏал? Лъида лъалеб гьеб сабаблъун щиб балагь ккезе бугебали? Гьелдалъун гӏадамазеги гьезул минабазеги бокьараб лахӏзаталда жаниб ккезе бегьула хӏатталдаса ун цӏикӏкӏараб зарал.
Гьенир ругел нус-нус минаби риххизе ва аза-азар гӏадамал гьениса гочинаризе бегьуларо. Амма заман щун буго газалъул рогӏоро цоги рахъалде бачине. Гьеб ккола кида-къадги гьабичӏого гӏолареб хӏалтӏи.
1999 соналъул 31 марталда къабул гьабураб №69-ФЗ «О газоснабжении в РФ» абураб федералияб законалъул №28 статьяялдаги, РФялъул ракьул кодексалъул № 90 статьяялъул анлъабилеб пункталдаги, РФялъул Гостехнадзоралъ тасдикъ гьабураб магистралиял газалъул мухъал цӏуниялъул къагӏидабаздаги, «Магистралиял газалъул мухъазда аскӏор минаби ва цогидал бакӏал раялъул низамаздаги мухӏканго бихьизабун буго кӏудияб тӏадецуялъул газалъул рогӏоро ракӏчӏараб ва хӏинкъи гьечӏеб къагӏида букӏинабиялъе, гьединго авариялъулаб ахӏвал-хӏал ккеялдаса гьел цӏуниялъе законалдалъун цебеккунго хӏисабалде босун ва тасдикъ гьабун буго гьезда аскӏор чарагьечӏого рукӏине кколел цӏуниялъулал зонаби ва букӏине бегьулеб бищунго гьитӏинаб манзил.
Авлахъалда бугеб газалъул мухъалъул кӏиябго рахъалда букӏине ккола 25 метралъул цӏуниялъулаб зона. Газалъул мухъалдаса минабазде ва цоги рарал бакӏазде – 100-ялдаса 300 метралде щвезегӏан манзил, гьеб бараб букӏуна трубаялъул биццалъиялда ва гьелъул категориялда. Цӏуниялъулаб зонаялда гьукъараб буго гӏадамаз гӏумру гьабулел минаби ва цоги бакӏал разе, гӏи-боцӏи хьихьизе ва, газалъул мухъ хӏалтӏизабиялдаса пайда босулеб идараялъул (масала, «Газпром трансгаз Махӏачхъала» ОООялъул изну гьечӏого, киналгӏаги хӏалтӏаби гьаризе.
ДРялъул ракьалдасан унеб буго лъабго кӏудияб магистралияб газалъул рогӏоро. Цебечӏезабе, цогун бащдаб диаметралъул трубаялдасан кутакаб тӏадецуялда унеб гучаб газалъул гӏор. Авария ккани, цӏадул мацӏалъ къвагъун реххула 500 метралъул сверухълъиялда бугеб кинабго рухӏчӏаголъи.
Гьединаб хӏинкъи бугониги, хӏинкъи бугел зонабазда гьоркьоса къотӏичӏого тӏатинабула гӏадлу хвезабиялъул хӏужаби. Шагьаразул ва районазул бутӏрузда, гьединго газалъул мухъалда аскӏор ругел ракьаздаса пайда босулел чагӏазда «Газпром трансгаз Махӏачхъалаялъ» лъагӏалида жаниб кӏиго нухалда лъазабула газалъул балагьалдаса цӏуни-къай гьабеян ва газалъул мухъалда аскӏоб цӏуниялъулаб зонаялда букӏине кколеб манзил тезе кколилан.
Гьел тӏалабал цӏуничӏолъиялдалъун ккараб балагьалъул цо гьадинаб мисал бачана гӏемерал соназ «Газпром трансгаз Махӏачхъала» ОООялда инспекторлъун хӏалтӏарав Мухӏамадов Гьитӏинас:
— Гӏала-гъважа гӏемерал 90-абилел сонал рукӏана дол. Цо пуланав чияс Семендер поселокалде унеб газалъул рогӏороялда тӏад мина балеб бугеблъи лъан, цӏех-рех гьабизе витӏана дун. Рогӏоро унеб бугоан минаялъул кӏиябго рахъалдасан кьучӏги борлъун. Закон хвезабулеб бугин, минаялда цӏа ккеялда хӏинкъи букӏунин абун дагӏба гьабизе дун лъугьиндал, хважаинас дида рихьана ракьул участкаялъул зеленкаги ва гьелда тӏад мина базе ихтияр кьурал документалги. Лъабго лъагӏалидасан лъана, газалдаса цӏаги ккун, гьеб минаги тӏолабго хъизанги бухӏун букӏин. Гьединал лъугьа-бахъинал гӏемерал ккола, — ян.
Учхозалдаго гӏадинаб, минабиги рорлъун унеб газалъул рогӏоро буго Махӏачхъалаялъул Ленинский ва Кировский районаздаги. Гьенир рарал цо-цо минаби руго я шагьаралъул архитекторасул, яги кадастровияб палатаялъул изну гьечӏого рарал. Магистралияб трубаялда жанисан унеб газалъул тӏадецуй буго 55 атмосфер, (рокъоб хӏалтӏизабулеб газалъул тӏадецуй — 0,00013 атмосфер).
Балагьалдаса цӏуниялъе газалъул мухъ кӏванагӏан хехго цогидаб бакӏалдасан бачине ккола. ДРялъул хӏукуматалъ абулеб буго, гьеб хӏалтӏиялъе харжал «Газпром трансгаз Махӏачхъала» ОООялъ гьаризе кколин. Гьелги чӏун руго харжал гьаризе кколин изну гьечӏого гьенир минаби раразилан абун.
«Газпром трансгаз Махӏачхъала» ОООялъул изну гьечӏого газалъул мухъазда аскӏоб цӏуниялъулаб зонаялда киналгӏаги хӏалтӏаби гьаризе бегьуларо. Ракьул участок босулелъул ва мина базе план бахъулелъул, чара гьечӏого лъазабе аскӏоб цӏуниялъулаб зона бугищали. Лъикӏаб букӏина, участкаялъул мадугьалзабазда цӏехон, аскӏосан унеб газалъул мухъ бугищали лъазабуни.
Гьеб масъалаялда тӏасан гӏарз гьабизе яги цӏехезе бокьараб суал бугони, ахӏе гьал идарабазул специалистазухъе:
368018, г. Махачкала, пос. Турали, ул. Сурхай-Хана, тел.: 8(8722)51-96-14, +7 (958)453-24-93;
368600, с. Сабнова, Дербентский район, фед. а/д «Кавказ», 932 км,
тел.: 8(8722)51-99-04, +7 (958)453-24-99;
368870, Тарумовский р-н, с. Тарумовка, пер. Гагарина, д. 39,
тел.: 8(8722) 51-96-00, +7 (958)453-24-87;
368124, г. Кизилюрт, фед. а/д «Кавказ», 759 км, тел.: 8(8722)51-97-04;
368552, Каякентский р-н, с. Первомайское; тел.: 8(8722)51-98-04, +7 (958)453-24-96.