Чӏужугӏадан гӏолохъанго йигебгӏан, ЭКОялъул хӏасилги лъикӏаб ккола
Щибаб анлъабилеб хъизан
Гӏемерал лъимал гьарулеб бакӏлъун Дагъистан рикӏкӏаниги, нилъер гьанибги соналдаса соналде цӏикӏкӏунеб буго лъимал гьаруларел хъизамазул къадар. Лъимал гьарулеб ригьалда бугеб щибаб анлъабилеб хъизамалъе гьабулеб гьечӏо лъимер.
Жакъайин абуни лъимал гьаруларезе рес буго пробиркаялда жаниб бихьинчиясулги чӏужугӏаданалъулги жинсиял клеткаби цолъизарун лъугьараб хьонтӏи чӏужугӏаданалъул тӏончӏорокъобеги биччан, гьелъ лъимер гьабулеб хӏал лъугьинабизе. Гьелда абула ЭКОйилан, ай экстракорпоралияб оплодотворение абун. Дагъистаналда гьелъие ругел ресазул, тохтурзабазул махщалил ва церечӏарал масъалабазул хӏакъалъулъ бицун, дица гара-чӏвари гьабуна медицинаялъул гӏелмабазул кандидат, республикаялъул хъизан цӏуниялъул ва репродукциялъул централъул отделениялъул заведующая, ДРялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъул репродуктивияб сахлъиялъул штаталда гьечӏей бетӏерай специалист Муъминат Хархаровалъулгун.
«Нижер отделение хӏалтӏизе байбихьана 2010 соналда. 2013 соналде щвезегӏан тохтурзабаз унти чӏезабулаан, лъимер гьабунгутӏиялъе ругел гӏунгутӏаби сахгьарулаан ва тӏадегӏанаб технологиялъул кумек хӏажатал чагӏи ЭКО гьабизе Москваялъул ва Санкт-Петербургалъул клиникабазде ритӏулаан. Гьелъие аслияб гӏилла букӏана отделениялда ЭКОялъе къваригӏунел алатал гьечӏолъи. 2012-2013 соназда отделение хьезабуна гьаб заманалъул алатаздалъун ва байбихьана ЭКОялъул операциязде. 2012 соналда отделениялъул специалистаз гьабураб ЭКОялъул хӏасилалда гьабуна тӏоцебесеб лъимер. 2014 соналда отделениялда байбихьана генетикияб материал нахъе цӏунизе ва хӏалтӏизабизе. Цӏорозабун, нахъе цӏунараб хьонтӏиялдаса лъимер лъугьана гьединго, суррогатияб эбеллъи абулеб программаялъул баракаталдалъун тӏоцебесеб лъимер гьабуна. 2015 соналда цӏорозабураб жинсияб клеткаялдаса тӏоцебесеб хьонтӏи лъугьана ва лъимер гьабуна», — ян бицана М. Хархаровалъ.
Чӏобого гьабизе рес щвана
— Гьел соназда жаниб Дагъистаналда чан хъизан талихӏаблъун лъугьараб?
— 2013 соналда нижер отделениялда ЭКОялъул кумекалдалъун яс гьаюна. Гьей ккола Дагъистаналда пробиркаялдалъун гьабураб тӏоцебесеб лъимер. Жакъа къоялде нижер кумекалдалъун гьабун буго 250 лъимер, гьабизе хӏадурулеб буго жеги 80 лъимер.
— ЭКО хираго чӏолищ?
— ЭКО учузго чӏезе рес букӏунаро. Гьелъие къваригӏуна хириял препаратал, хьонтӏи гӏезабулеб тӏабигӏат, гьаб заманалъул алатал ва лъайги махщелги бугел специалистал. Тохтур-эмбриолог хӏадуризе гӏемераб заман уна, ва гьеб хӏалтӏи Россиялъул клиникабазда гьабун тӏубаларо.
Жакъа мискинал хъизамазеги рес буго ЭКО программаялъул кумекалдалъул сахгьаризе. 2013 соналдаса байбихьун, РФялда ЭКО ОМСалъул программаялде гьоркьобе бачана. Гьединлъидал лъимер гьабулареб хъизамалъул ихтияр буго ОМСалъул фондалъул харжаздасан чӏобого ЭКО гьабизе.
— Чӏобого ЭКО гьабизе бокьарас киса босизе кколеб направление?
— 2012 соналъул 30 августалда къабул гьабураб РФялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъул №107н «О порядке использования вспомогательных репродуктивных технологий, противопоказаниях и ограничениях к их применению» абураб буюрухъалъул тӏалабалда рекъон, лъимер гьечӏого букӏиналъе рос-лъадуе бугеб гӏилла тӏатинабизелъун, цӏех-рех гьабизе ккола гӏумру гьабун гьел ругеб бакӏалъул медицинаялъул идараялда, руччабазул консультациязда, Хасавюрт ва Дербент шагьаразул «Хъизамалъул ва репродукциялъул план гьаби» абулел центразда. Гьединаб хъизан нижер централде бачӏине бегьула. Акушер-гинекологас гьарурал цӏех-рехаздаса хадуб, медицинаялъул документазул кьучӏалда хъвала выписка ва гьеб битӏула ДРялъул РЦОЗСиРялъул тохтурзабазул комиссиялде. Сахгьаризе кколин комиссиялъ хӏукму къотӏани, гьезул документал ритӏула ДРялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялде. Гьениб гьединазул цӏар хъвала министерствоялъул сайталда бугеб электронияб сияхӏалда.
— Лъагӏалида жаниб чан ЭКО тӏобитӏулеб?
— Республикаялда соналдаса соналде цӏикӏкӏунеб буго ЭКО-операциязул къадар. Масала, 2016 соналда нижеца ЭКО гьабуна 300 пациенталъе, 2017 соналда гьезул къадар 350 бахана. Гьайгьай, нижер отделениялъул хӏал гӏоларо ЭКО хӏажатал киналго чагӏи къабул гьаризе ва гӏемерисел ритӏула улкаялъул регионазул медицинаялъул центразде. Ниж разияб хӏалтӏи ккана, 2017 соналдаса нахъе Махӏачхъалаялъул руччабазул консультациязда гуребги, республикаялъул цоги шагьаразул ва районазул тохтурзабазги пациентал ЭКОялде хӏадуризе байбихьи.
ЭКОялъул цӏиял къагӏидаби
— ЭКОялдалъун лъимер ккезе букӏиналда кинаб божилъи букӏунеб, ригьалда бараб жо букӏунищ?
— ЭКОялъул хӏасил бараб букӏуна гӏемерал хӏужабазда. Гьайгьай, гьеб бараб букӏуна гьаб заманалъул алатаздалъун клиника хьезабиялъул даражаялда. Нижер отделениялда руго цӏиял медицинаялъул алатал, гьелъ рес кьолеб буго ЭКОялъе цӏиял къагӏидаби хӏалтӏизаризе. Нижеца кӏудияб кӏвар кьола специалистал хӏадуриялде, хӏаракат бахъула кӏванагӏан гӏемер конгрессазде ине, гьеб гуребги, лъайги махщелги борхизабиялъул курсазде ритӏула гӏолохъанал специалистал. Ахираб лъабго соналда жаниб отделениялъул тохтурзаби ана Москваялъул ва Санкт-Петербургалъул центразде гурелги, Англиялъул, Даниялъул, Чехиялъул, Франциялъул, Италиялъул, Испаниялъул, Япониялъул, Сингапуралъул ва Бельгиялъул клиникабаздеги.
Кӏочене бегьуларо, чӏужугӏадан гӏолохъанго йигебгӏан ЭКОялъул хӏасил лъикӏаб кколеблъи. Гӏолохъанаб черхалъ кьола сахал ва лъикӏаб даражаялъул клеткаби, унтабиги гьезда дагьал гурони рукӏунаро.
Киназего ва кидаго ЭКОялъухъа кумек гьабун бажарулин абулеб пикру мекъи буго. Цо-цо мехалъ нижехъе рачӏуна цӏикӏкӏараб ригьалде рахарал руччаби, гьезул чорхолъ жидерго жинсиял клеткаби лъугьунарого рукӏун, хӏалтӏизаризе ккола доноралъулал.
— Рос гьечӏей гӏаданалъул рес бугищ ЭКОялдалъун лъимер щвезе?
— Буго, рос гьечӏей гӏаданалъул ихтияр букӏуна ЭКОялдалъун лъимер гьабизе. Гьединал руччабазе нижеца рес кьола бихьинчи-донорасул хьон хӏалтӏизабизе.
Росасда гьечӏел яги кинаб бугониги гӏиллаялдалъун жакъа лъимер гьабизе рес гьечӏел руччабазул санагӏалъи буго жидерго биологиял жинсиял клеткаби, нижер отделениялда цӏорозеги гьарун, нахъе цӏунизе ва бокьараб мехалда ЭКОялъе хӏалтӏизаризе. Дица росасда ругел руччаби ахӏулел гьечӏо лъимал гьари нахъе тӏамиялде. Амма, жакъа лъимер гьабиялъе кинабгӏаги квалквал яги къварилъи батани, гьезие рес буго, санагӏат ккезегӏан, жидерго генетикияб материал нахъе цӏунизе.
Аслияб мурад – хъизан цӏуни
— Рес букӏунищ лъимадул жинс тӏасабищиялъе ва хьонтӏиялда рукӏине бегьулел ирсалъе кьолел лъикӏал гурел унтаби, гӏаламатал тӏатинариялъе цӏех-рехал тӏоритӏизе?
— Жакъа рес буго, тӏончӏорокъоб лъелалде цебе, хьонтӏиялъул хромосомазул гӏунгутӏаби ругищали балагьизе. Гьелъ рес кьола лъалаго ЭКОялъул хӏасил лъикӏлъизабизе ва ирсалъе кьолел унтаби ккечӏого рукӏиналъе. Амма нилъер республикаялда жеги гьечӏо гьединал цӏех-рехал тӏоритӏулеб цониги генетикияб лаборатория. Гьел анализазе хӏажалъулел алатал цӏакъ хираго чӏола. Нижер отделениялда босараб биоматериал Санкт-Петербургалъул генетикияб лабораториялде цӏех-рех гьабизе битӏиялъул хӏакъалъулъ нижеца гара-чӏвариял гьарулел ругелдаса лъагӏел унеб буго. Хьул буго, кватӏичӏого гьеб масъала тӏубазе батилин абураб.
Хьонтӏиялъул жинс батӏабахъиялъе буго цо къагӏида, цӏех-рехал тӏоритӏун, гьениб Y-хромосома бугищ яги гьечӏищали балагьи. Медицинаялъул хасаб бихьизаби гьечӏони, РФлъул законалъ гьукъула хьонтӏиялъул жинс балагьиялъул цӏех-рехал тӏоритӏизе.
— ЭКОялъухъа бажарулищ лъимал гьарунгутӏиялъул масъала тӏубазабун?
— Улкаялдаго бугеб лъимал гьарунгутӏи гӏадаб кӏудияб масъала тӏубазабун ЭКОялъухъ бажаруларо. Нижер масъалалъунги кколаро ЭКОялъул кумекалдалъун Дагъистаналда лъимал гьарунгутӏиялъул бугеб ахӏвал-хӏал хисизаби. Нижеца, масала, лъимер гьечӏеб хъизан ЭКОялъул кумекалдалъун цӏунула.
ЭКОялдалъун гьарурал лъимал рикӏкӏуна рокьун гьарураллъун, гьединлъидал гьел тӏадчӏун гӏезарула, гьезул сахлъиялда ва лъаялда кидагосеб тӏадчӏей букӏуна. Гӏемерисел пациентал гьединал лъималги рачун, баркала кьезе нижехъе рачӏуна. Талихӏалъул цӏурал гвангъарал гьезул гьурмал рихьидал, нижгоги талихӏаллъун лъугьуна.
Нури Нуриев