Исана 100 сон тӏубала РСФСРалда гьоркьоб Дагъистаналъ жибго жиндаго чӏараб республика хӏисабалда автономия лъазабуралдаса.
Расул Хӏамзатовас абулаан Дагъистаналъул гӏемерисеб тарих хвалчабаз хъвараб бугилан. Жалго жидедаго чӏарал шагьарал ракки, хадуб Кавказалъулаб Албания абураб пачалихъ гӏуцӏи, сасанидал, гуннал, гӏарабал, туркал-сельджукал, монголал, иранал рачӏин… дагьал рукӏинчӏо гьелъул гӏумруялъулъ политикиял ва экономикиял хиса-свериял.
Республикаялъ ракълилаб гӏумру гӏуцӏиялде лъурал галабазул цояб ккола Советияб власть бергьун хадуб республикаялъе автономия лъазабиги.
Гьеб тарихияб тадбир лъазабизе 1920 соналъул 13 ноябралда Темир-Хан-Шура шагьаралда тӏобитӏана Дагъистаналъул халкъазул чезвычайнияб съезд.
РСФСРалъул хӏукумат (СНК) гӏуцӏана 1917 соналъул октябралда. Лъабго сон ун хадуб, республикаялда граждан рагъ унеб бугониги, 1920 соналда Дагъистаналда байбихьана рехсараб съездалде хӏадурлъизе. Гьеб букӏана Северияб Кавказалда Советияб пачалихъалъ миллиялгун пачалихъиял суалал гӏумруялде рахъинаризе байбихьараб мех.
Хадуб, съездалъул хӏукмуги кьочӏое босун, 1921 соналъул 20 январалда бахъараб ВЦИКалъул декреталъ юридикияб нух рагьана РСФСРалда Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика (ДАССР) гӏуцӏиялъе. Гьеб лъугьа-бахъиналъул хӏасилалда Дагъистан ккана бакъба-ккул халкъазул автономия кьурал республикабазул кӏиабилеблъун. Тӏоцебе гьединаб автономия щвана Азербайжаналъе.
ВКП(б)ялъул Централияб Комитеталъул ва Советияб пачалихъалъул цӏаралдасан Дагъистаналъе Советияб автономия кьеялъул хӏакъалъулъ Декларация цӏалана РСФСРалъул миллиял ишазул рахъалъ Халкъияв комиссар И. В. Сталиница. Гьенибго кӏудияб кӏалъай гьабуна С. Орджоникидзецаги. Гьеб Декреталда бихьизабулеб буго Дагъистан АССР РСФСРалде гъорлъе унила кинабниги Дагъистан областалъул букӏараб ракьгун, Терский областалъул Хасавюрт округ ва Каспий ралъдал рагӏаллъиги тӏаде жубанилан.
Хадусеб, 1921 соналъул 12 февралалда Дагъистаналъул делегация В. И. Лениница Кремлялда къабулги гьабуна. Ленинилгун букӏараб данчӏваялдаса хадуб щуго къо инелде мугӏрузул улкаялъул захӏматчагӏазул бугеб ахӏвал-хӏалалъул хӏакъалъулъ суал гьоркьоб лъуна Москваялда ВЦИКалъул данделъиялда. Гьеб халгьабиялдаса хадуб Дагъистаналде бачӏана мануфактураялъул ва промышленнияб къайи, тӏагӏел-алат, станокал, хъарщи-цӏул ва типографиялъул къайи-цӏаги.
Заманалъул тӏалабалги хӏисабалде росун, республикаялъул суалал тӏуразе Россиялъул тахшагьаралда хӏажат букӏана хасаб идара. Гьединлъидал 1921 соналъул 26 маялда РСФСРалъул миллиял ишазул Халкъияб Комиссариаталда (Наркомнац) цебе гӏуцӏана Дагъистаналъул вакиллъиги. Гьел тадбиразул хӏасилалда гӏицӏго 1920-1923 соназда нилъер республикалъе Ленинил амруялдалъун 400 млн гъурущ щвана бакъараб халкъалъе кумек гьаби мурадалда ва цо млн гъурущ меседалдалъун — халкъияб магӏишат цебетӏезабиялъе хӏалтӏизабизеги.
Дагъистаналъе автономия кьея-лъул доб заманалда букӏана цӏакъго кӏудияб кӏварги. Республикаялъе рес щвана тӏоцебесеб жиндирго Конституция къабул гьабизе. Автономия кьуралдаса хадуб, 1921 соналъул декабралда ахӏараб Советазул Учредительнияб съездалда Дагъистаналъул гьеб Аслияб закон къабулги гьабуна. Гьелъул хӏасилалда Дагъистаналда Советияб хӏукумат законалъул кучӏалда щула гьабуна. Конституциялда бихьизабуна республикаялъе нухмалъи гьабизе рукӏине кколел гӏуцӏабазул къагӏидаги, къабул гьаруна республикаялъул тӏадегӏанал идарабиги — ЦИК (централияб исполнительнияб комитет) ва СНК (совнарком).
Республикаялда бищунго тӏаде-гӏанаб идаралъун бихьизабуна Тӏол-годагъистаналъул Советазул съезд.
Гьелдаса хадуб ана тӏубараб гӏасру. Гьеб заманалда республикаялъул политикияб, социалиябгун экономикияб, жамгӏияб ва культурияб гӏумруялда жанир ккана чӏахӏиял хиса-басиял. Гьелги хӏисабалде росун, Дагъистаналда 1927, 1994, 2006 соназда къабул гьаруна цӏиял Конституциялги.