Жакъа, гӏумруялъул завалалде вахарав машгьурав миллатцоясул дуниял бихьи, гӏумруялде бербалагьи, жакъаселъе гьес кьолеб къимат, метериселде пикраби — цӏалдолезе гьеб рагьи буго гара-чӏвариялъул мурад.
— Ибрагьим, кинаб пикруялъ жакъа цӏикӏкӏун бакӏ кколеб ботӏролъ?
«Концерн КЭМЗ» метерисеб къоялъ халкъалъе хӏажатаблъун лъугьинабиялъе ресал ратиялда тӏад ургъула. Заводалъул иш тӏубан кодобе босиялъе васал куцазе, гьезие хӏалбихьи кьезе, гӏолохъаназда цӏикӏкӏун малъизе хӏалтӏулеб буго ракӏ.
Захӏмалъабазе къуркьун загӏиплъи биччазе бегьуларо хӏалтӏулъ. Заводалъул жавабчилъи тӏаде кколеб цӏияб гӏел дидасаго рухӏияб рахъалъ бечедаб, гӏамалалъул рахъалъ къвакӏараб ва гӏакълу-лъаялъул рахъалъ бегӏераб букӏине бокьун буго. Дунго аскӏов гьечӏого хутӏани чӏобоголъи, нахъеккей букӏунаредухъ, малъа-хъвай гьабичӏого ракӏ букӏунаро рокъосезеги заводалъул махщелчагӏазеги. Заман буго бигьаяб гуреб. Жакъа рес гьечӏо, цебеккун букӏаралда гӏейгьабун, гӏодоре риччан хӏалтӏизе. Дунялалъул цебетӏеялда рекъон гӏуцӏизе ккола хӏалтӏи, гурони, къуватаб предприятиялъ загӏипаб чӏинтӏизабула.
Дихъа щибниги бажарун батани, лъимал дидаса лъайги бажариги цӏикӏкӏарал рукӏине ккола. Мисалалъе — дида лъаларо магӏарулги гӏурусги гурони мацӏал, лъималазда лъала ингилис, китай мацӏал. Цӏикӏкӏун мацӏал лъарабгӏан хӏалтӏуеги квербакъи буго. Къватӏисел улкабазул партнералгун дандчӏваял, гьезулгун гара-чӏвариял кӏудияв вас Мухӏамадица дидасаги лъикӏ тӏоритӏула. Босе жавабчилъи тӏаде, хӏалтӏеян абула гьезда. Абадиялъ гьезда цеве дун вукӏунарелъул.
— Щиб захӏмалъараб хӏалтӏул хӏалбихьиялда бищунго?
— Хъачагъазул кверщаликье улкаялъул бечелъи ккарал 90-абилел сонал. Аза-азар чи хӏалтӏулеб заводги цӏунун, гьел гӏадамазе чадил кесек балагьи — гьеб бигьаяб гуреб иш букӏана.
— Квер хьвагӏун тезе хиял бижанищ?
— Бижичӏо. Аслияб масъала букӏана улкаялъго милат гьабичӏого тараб заводалъул буголъи, коллектив щущахъ биххизе течӏого данде бачин. Аллагьас къуват кьуна киналъего.
— Ибрагьим, бигьаял гурел соназ кӏиго болжалалда Халкъияб Собраниялъул депутатлъун вукӏана мун. Гьезул цоял рищиял Дагъистаналъул тӏадчагӏазул дандечӏейгун рукӏана. Кин бугониги, мун бергьана. Щиб гьелъ дуе кьураб?
— Доб заманалъул нухмалъулезул хаслъи бихьизабулеб халатаб хабар буго гьеб. Дун гьениве депутатасул значокалъе гӏоло гурев, Дагъистаналъул промышленность цебетӏезабиялъул мурадалда ун вукӏана. Амма гьелъул кӏвар бугев чи нагагьги ватичӏо. Гъизляр районалдаса депутатлъун вугеб мехалъ халкъалъул бищунго хӏажатал масъалаби тӏуразаризе хӏаракат бахъулаан.
— Захӏматаб ахӏвал-хӏалалда битӏараб жаваб батизе, хӏукму къотӏизе сунца кумек гьабулеб?
— Сабруялда чиясухъ гӏенеккани, гъваридго ургъани, хӏинкъичӏого жаваб кьуни — мекъи кколаро.
Заводалда хурхараб суал бугони, дандбала коллективалъулгун, гьезул пикруялъухъ гӏенеккула. Лъикӏаб коллектив буго нижер, божилъи гьабизе бегьулеб. Мирзабеговас абулаан «Бищун лъикӏав Хъахӏаб рукъалъул хъулухъчиясдаса, бищун загӏипав заводалъул хӏалтӏухъан лъикӏав вуго»,- ян.
— Сунца ракӏалъе рахӏат кьолеб?
— Цӏи-цӏияб техникаги лъазабун, гьелда гьабун рагӏалде бахъараб лъикӏаб хӏалтӏуца кьола ракӏалъе рахӏат. Гьеб буго дир бищунго бокьулеб рекӏелгъей, гӏурусалъ абуни — хобби. Цӏияб къайи, алатал лъикӏ гьаризе ругьунлъи — гьеб бигьаго щолеб цебетӏей гуро. Къокъаб заманалда жаниб нижеца гьабулеб тӏадегӏанаб даражаялъул хӏалтӏул гӏажаиблъи гьабула централдаса рачӏарал чӏахӏиял махщелчагӏазцин.
— Эркенаб заман кин тӏамулеб? Букӏунищ гьеб?
— Лъедезе бокьула, волейбол, баскетбол хӏала. Шахматал хӏала цо-цо мехалъ рогьинегӏанги.
Бокьула дунго гьавураб, гӏураб ракьалде гӏемер щвезе, сихӏкъотӏиялда тӏабигӏаталъул сасалъухъ гӏенеккизе. Кидаго анищ букӏуна росдал рохьов сверизе, гьелъ чорхой рахӏат кьола, пикраби роцӏуна, ракӏ цӏилъула. Гьеб буго инсанасе чара гьечӏеб хӏухьбахъи. Гьеб буго бищун бокьулеб рекӏелгъей. Сонал анагӏан цӏикӏкӏун цӏалев вуго гӏагараб ракьалъул тӏабигӏаталъ.
— Кигӏанасеб рескъотӏараб хӏалалде ккедал дуца закон хвезабизе рес бугеб?..
— Гӏолохъанго хъизан гӏуцӏараб заманалда рукъалъул магӏишат-яшав бечед гьабуларогоян цо-цо бадирчӏваял камичӏо дие. «Дир лъимер ресукълъиялда, ракъиялъ гьорон букӏарабани, дица законги хвезабун, бикъунги рикъзи тӏалаб гьабила. Амма гьабсагӏат гьелде ккараб хӏал гьечӏо..», — ян кьун букӏана жаваб.
Законалдаса кьуризе бегьила дуца хвасар гьавизе кколев чиясул гӏумруялъе хӏинкъи бугони. Батӏияб бакӏалда закон цӏунизе ккола. Автомобиль бачунеб шагьранухалдаса байбихьун закон лъазабизеги цӏунизеги кколин абула дица лъималаздаги. Капитализмалъул производствоялда буго кӏиго закон: цояб — киназего гӏаммаб — улкаялъул, цогидаб — дурго чодаса гъоркье рещтӏине бегьулареб. Гьеб кӏиябго принцип цӏунизе ккола. Закон цӏунизе лъай — гьеб лъикьаниги хӏинкъи гуро, гӏакъиллъи буго. Чияс жиндиего хайиралъе закон хвезабуни, кида-къадги гьеб хайиралдаса цӏикӏкӏараб багьаялъул буголъи хвезабизеги ккола.
— Ибрагьим, мисаллъун гӏумруялъе щив вукӏарав?
— Гӏумруялъе мисаллъун вукӏана эмен. Ругьунлъана гьесул хӏалбихьиялдаса, цӏалана гьесул гӏакъиллъиялда. Кӏоченчӏо байбихьул классазда лъаялъул кьучӏ лъурав мугӏалим Кудалиса Исрапил. Хӏалбихьи щвана анцӏго соналъ цадахъ заводалда хӏалтӏарав Гӏабдуразакъ Мирзабеговасдасан.
Нухмалъулесе хӏажалъулеб кьучӏ, дарсал дида цере рукӏана гьитӏинго. Щибаб къойил радал къамартӏго вакӏа-вахарун, мегеж кӏкӏван, лъикӏ ретӏа-къан хӏалтӏуде ине хӏадурулев эмен вихьулаан. Жиде-жидер суалалгун, масъалабигун рачӏарал гӏадамазе гьес жаваб кьолеб къагӏида бихьулаан. Къаси-къаси, ретӏун тӏимгъалгун ракӏарулаан нижер рокъоре хараби, хабар-кӏалалъе. Гьез ракӏалде щвезабулаан цебесеб жидерго гӏумру, рицунаан маргьаби. Телевизорги гьечӏеб заманаялъ гьел цадахъруссеназул рекӏелгъей букӏунаан нижее-лъималазеги. Нижерго дарсазде руссун ругонигицин, чӏахӏиязул гӏакъилаб хабар, инсуца гьезул гьабулеб хӏурмат бихьулаан.
Тӏоцеве заводалда хӏалтӏизе щвараб мехалдаса нахъего батӏи-батӏиял гӏадамал дандчӏвана. Рукӏана загӏипал — мацӏал гьарулел, рукӏана сихӏирал — балъго квекӏен гьабулел, рукӏана къуватал-хӏалбихьизе лъугьунел. Батӏи-батӏияб хӏалалъ загьир гьабулаан къватӏисан рачӏараздехун жидерго бербалагьи. Нилъерго къагӏидаялъ цо-цо хъачӏлъи, пахрулъи бихьизабун, гьел чагӏи чӏезаризе кколебги букӏунаан мех. «Кӏудияб предприятиялъул нухмалъулев вукӏине ккола гӏадатияб гӏамалалъул, къвакӏараб ракӏалъул, бихьинаб хасияталъул чи. Гурони гьесул хӏурматги гьабуларо, хӏалтӏиги лъугьунаро», — гьедин абулаан инсуца.
— Щиб дуе инсухълъи?
— Дир кидаго рокьи ва хӏурмат букӏана Дагъистаналдехун, дагъистанияздехун. Гьеб жеги гъваридаб буго магӏарулаздехун. Жиндир инсухълъиялъе ва улкаялъе патриотлъун, пайдаявлъун, хӏажатавлъун, ватӏан цӏунулевлъун вукӏине ккола щивав чи. Гурони, гьев чӏовогояв чи вуго.
Нилъер республикаялъул щибаб миллаталдехун цокӏалаб гьоркьоблъи букӏана дир кидаго. Гьеб лъала заводалъул коллективалда, гъизляралъулазда. Хӏалтӏухъан щиб миллаталъул вугониги, дие батӏалъи гьечӏо. Гьелъие гӏоло гӏуцӏараб букӏана доб гӏемермиллатазулаб партияги. Дагъистаниязул буго пахруяб гӏамал, гьел цоцацаги ккола кир ругониги. Амма хъачагълъи гьезда рекъон гьечӏо, жидерго ракьалда питна, балагьалги рекьун.
Росдал гӏумруялдаса батӏатӏун бокьуларо. Гьанжесел гӏолохъабазда бичӏчӏуларого букӏуна мугӏрул росулъ магӏишат гӏуцӏиялъул магӏна. Дица лъималазда бицуна, кигӏан рикӏкӏада ругониги, лъол мугӏрулги росу-ракьги нилъер букӏин, росулъ гӏумруялъе ресал лъикӏлъанагӏан, гӏадамазул яшав цебетӏунагӏан, гьелъулъ бутӏа лъурасул къимат борхунеблъи.
«Щиб дуца гӏумруялда жаниб дурго ракьалъе гьабураб», — ин суал бачӏине буго цощинаб къоялъ. Гьелъие жаваб кьезе кколелъул. «Нилъер щивасул кодоб буго умумузул ракь чӏунтизабиялъул яги гьеб чӏухӏизабиялъул кверщел», — ин абула дица васазда, росулъ щиб-щибниги ишалъе кьучӏ лъолаго, гьеб гӏуцӏулаго. Нижер эмен вукӏана хъизаналда жанибги, хъулухъ тӏубазабулаго жамагӏаталда цебеги щибго тӏекъаб, хӏалихьатаб гӏамал гьабичӏев чи. Дир изну букӏинчӏо жакъа вугесдаса батӏиявлъун, росдаде мугъ рехарав тохав чилъун вукӏине.