Ахираб анцӏго соналда жаниб Россиялда рак унтиялъ унтаразул къадар 20 проценталъ цӏикӏкӏанин абулеб буго Россиялъул бетӏерав онколог Андрей Каприница. Жеги анцӏго соналдасаги гьединабго къадаралъ цӏикӏкӏине бугин дунялалдаго онкологиялъ унтаразул къадарин баян гьабулеб буго жидерго сайталда РФялъул Минздравалъул пресс-хъулухъалъги.
Чӏахӏияб ригьалъул гӏадамаз бицунеб рагӏула, жидер заманалда онкология абураб унтиго дандчӏвалеб букӏинчӏин, ресукъго ругониги жидецаго гӏезабураб бацӏцӏадаб нигӏматги кванан рукӏунаанин, заралиял кванил нигӏматал цӏикӏкӏиналъ багъарараб унти кколин гьеб абун.
Хӏакъикъаталдаги ахирзаманалъул гӏузруйищха рак унти кколеб? Гьеб гӏузруялде данде къеркьеялде пачалихъалъ кигӏанго кӏвар кьуниги, унтаразул къадар щай цӏикӏкӏунеб бугеб?
Онкология сундаса лъугьунеб ва кинаб дару-сабаб гьабизе бегьулебали хъварал гӏемерал макъалаби ратула Интернеталдаги. Камуларо гьеб унти сах гьабулин абун гӏадамал махсараде кколелги, унтун ругин гьерсал рицун гӏарац гьабулелги. Кинал бигьалъаби ва ихтиярал рихьизарун ругел онкологияб унти бугезе?
2024 соналде щвезегӏан онкологиял унтабазде данде къеркьеялъе триллион гъурущ биччазе бугин бицунеб буго Минздравалъул онкологаз. Сунда тӏад хвезабизе бугеб гьеб гӏарац ва кин гьелъ унтаразул гӏумру хисизабизе бугеб?
Рекӏел унтабаздаса хадуб кӏиабилеб бакӏалда буго онкологиял унтабаздалъун гӏадамал хвей. Онкологазда цебечӏараб масъала буго 2024 соналде щвезегӏан рак унтудаса гӏадамал хвеялъул къадар 100 азарго чиясда гьоркьоб 185 чиясул къадаралде бачӏинабизе (2018 соналда – 100 азаргоясда гьоркьов 222 чи). Рак унтудаса холезул къадар дагьлъизабизе бажарулин рикӏкӏуна гьеб унти байбихьудаго тӏатинабизе кӏвани.
Жакъа къоялда 56 процент гӏадамазул тӏоцебесеб ва кӏиабилеб даражаялда бугеб рак унти тӏатинабизе кӏолеб буго. Анцӏго соналъ цебе — байбихьудаго рак унти тӏатинабизе кӏваразул къадар 33 процент гурони букӏинчӏо.
Ахирал соназда онкологиял унтаби цӏикӏкӏиналъе гӏиллабазул цояблъун онкологаз рикӏкӏунеб буго, гьеб унти хехго тӏатинабизе бажарулел медицинаялъул къагӏидаби ва технологиял церетӏеял рукӏин. Дунялалдаго гьарулел медицинаялъул цӏех-рехазул 50 процент ккола онкологиял унтаби тӏатинариялда ва сах гьариялда бухьараб. Рак унти лъугьиналъе гӏилла бихьизабулеб гьечӏониги, унти багъаризабулеб ахӏвал-хӏал лъалеб буго онкологазда. Гьелде дандечӏеялъе кӏвар бугеб ишлъун рикӏкӏуна иммунитет щула гьаби, гьелда гъорлъе уна пайдаял нигӏматал кванаялда тӏадчӏей гьабиги, стрессалъулал, ццим бахъунел лъугьа-бахъиназдаса цӏуниги. Хӏатта, онкологиял ва цогидал захӏматал унтаби ругезе дунялалъулго медицинаялда паллиативияб кумек бихьизабун буго.
Паллиативиябин абула захӏматго унтаразе ракӏбатизе, гьезул дунялалдаса тӏубанго ракӏбуссинаредухъ психологаз гьабулеб кумекалда. Гьелда рекъон, унтаразе гуребги, психологияб кумек щвезе ккола унтаразул цебесеб гӏагарлъиялъеги. Араб гӏасруялъул 80-абилел соназда байбихьана дунялалдаго паллиативияб кумек гьабулел гӏуцӏаби ва медицинаялъул идарабазда отделениял рагьизе.
Дагъистаналдаги Махӏачхъалалъул тӏоцебесеб клиникияб больницаялда хӏалтӏулеб буго паллиативияб кумекалъул отделение. «Вера» гурхӏел-рахӏмуялъул фондалъул учредитель Нюта Федермессерица, улкаялдаго гьабулеб паллиативияб кумекалъул бицунаго, нилъер республикаялда унтаразе гьабулеб паллиативияб кумек цӏакъ беццана РФялъул президентасулгун букӏараб гара-чӏвариялдаги.
— Дагъистаналда лъидаго малъизе кколаро унтарав гӏагарав чи рокъове вачеян. Унтарав чи больницаялда хвезе рехун толаро гьез. Гьитӏинго захӏматаб унти бугел психоневрологияб диспансералде яги интернаталде кьун рукӏарал унтаралцин сахлъизе гьечӏеблъи лъайгун гьез рокъоре рачуна. Республикаялда бакӏазде хьвадулеб паллиативияб хъулухъ гьечӏонигицин, гьенир гӏумру гьабун ругел гӏадамазул гӏагарлъиялдехун бугеб къиматалъ ва рокьиялъ цебетӏун буго сах гьаризе кӏоларел унтаразе гьабулеб кумек», — ан бицана гьелъ.
Паллиативияб кумекалде хӏажаталлъун гӏемерисеб мехалда онкологиялъ унтарал гӏадамал рикӏкӏуна. Гӏемерисеб мехалда гьабулеб даруялдасаги гьединал унтаразе тохтурзабазул берцинаб кӏалъай, гӏагарлъиялъул рахъалдаса кверчӏвай лъикӏаб букӏунин рикӏкӏуна. Нужеда кин ракӏалде кколеб? Онкологиял унтаби ругел, тӏоцебесеб иргаялда, кинаб кумекалде хӏажат ругел?
Гӏагарлъиялда гьоркьоб букӏа, мадугьалихъ букӏа гьеб гӏузрудул кьогӏлъиялда берчӏвачӏев чи къанагӏат гурев ватиларо. Рак унти жидер яги гӏагарав чиясул букӏин лъайдал тӏоцебе квер бегьизе бакӏ лъаларого хутӏула гӏемерисел, амма гьелда гъорлъе лъугьун хадуб тохтурзабаздасаги лъикӏ лъалеб батула жидерго унтул хӏакъалъулъги. Гьединаб ахӏвал-хӏалалде ккараз, цогидазеги гӏемерал малъа-хъваял гьарула. Дандчӏвала гьеб гӏузруялдаса хвасарлъаралги, гьелде дандечӏезе къуват гӏуралги.