Тӏолгодунялалъулго сахлъи цӏуниялъул гӏуцӏиялъул (ВОЗ) баяназда рекъон, щибаб соналда онкологиялъ унтулев вуго 10 миллион чи. Ахираб заманалда, ракалъул клеткабазул ДНК хисиялда хадуб халги ккун, онкологиял унтаби лъугьиналъе гӏилла балагьулеб къагӏида батун буго. Хьул буго гьединал цӏех-рехаздаса хадуб рак унтиялде данде даруги батиялде. Рак унтиялъул 250 тайпа букӏин хӏисабалде босани, бичӏчӏула гьеб унтуде данде къеркьезе ва дару балагьизе бигьаяб масъала гуреблъиги.
Сабаб камураб жо гӏажал гурони гьечӏин абулелъул, онкологиял унтабазде данде дару балагьулеб буго гӏадатияб медицинаялъ гуребги, халкъияб тохтурлъиялъул махщелчагӏазги, гьеб захӏматаб гӏузруялъул кӏичӏикье ккаразги. Унтаразги гьезул гӏагарлъиялъги, кин ва кисан цӏехонги, хӏаракат бахъула сахгьариялъулъ батӏи-батӏиял къагӏидаби хӏалтӏизаризе. Цо-цо мехалда гьединал хӏалбихьияз жеги квешго унтизарулел руго. Ралъдалъ гъанкъулелъул хвасарлъизелъун борхьил рачӏ ккураб гӏадаб ахӏвал-хӏалалде кколел руго унтарал. Ахираб заманалда гӏадатлъун лъугьун буго бокьараб унти цӏехезе гӏадамал Интернеталде раккулеб, хӏатта цо-цояз унтул гӏаламатазда рекъон дару-сабабгицин жидецаго гьабулеб буго. Щай гӏадатияб медицинаялдаса гӏадамазул ракӏ буссун бугеб? Щай нилъ божулел, прививкаби, СПИД, рак унти дараби ричулел компанияз ургъунго халкъалда гьоркьор тӏиритӏизарулел ругин абун, Интернеталда пуланав чияс бицараб харбида? Щивасул ратила гьелъие батӏи-батӏиял гӏилаби, гьезда гьоркьобин абуни, гӏарац кьун гурони унтарасухъ гӏинтӏамуларев цо-цо ияхӏ гьечӏев пуланав тохтурасул гӏайибги батила…
Гӏалимзабаз некӏого чӏезабуна, XX гӏасруялда халкъалъул тушбабаз ургъараб биологияб ярагъ ккола онкологиял унтаби ва СПИД абун гӏадамазда гьоркьоб билълъанхъараб пикруги мекъаб букӏин. Масала, СПИД унти маймалаказдаса гӏадамазде бахараб унтилъун рикӏкӏуна. Нилъер эраялдаса 1500 соналъ цебе Египеталъул папирусалда хъвай-хъвагӏаял гьарун ругоан чӏужугӏаданалъул каранзул рак унтиялъул тӏоцересел хӏужабазул хӏакъалъулъ. Гьединго нилъер эраялде щвезегӏан 460-370 соналъ цебе некӏсиял греказул тохтурзабаз (Гиппократ) онкологиял унтабазе «краб» (καρκίνος) абураб цӏар кьун букӏана, гьелъие гӏиллаги букӏана гьеб унтул гьороялъул (опухоль) сипат-сурат ралъдал гарцӏалда релълъараб букӏин. Хадубккун гьеб унтуда рак абураб цӏарги рекӏана. Гьелдалъун бихьулеб буго рак ахирал гӏасрабазда баккараб яги ургъун бахъараб унти гуреблъи. Амма унтаразул къадарин абуни, цересел соназде дандеккун цӏикӏкӏунеб буго. Масала, Россиялда 10 соналда жаниб 32 проценталъ цӏикӏкӏун буго чӏужугӏаданалъул каранзул рак. Щибаб соналда онкологиял унтабаздалъун дунялалда холев вуго микьго миллион чи. ВОЗалъул баяназда рекъон, рак унтудаса гӏадамал хвеялъе гӏилла буго хъалиян цӏай, гьекъолди, радиация, «заралиял» нигӏматал хӏалтӏизари, экология чороклъи, гьаваялъулъ загьруял газал цӏикӏкӏин, ДНКялъул кодазул хисарди. Амма кигӏан гӏелмиял цӏех-рехал гьаруниги, рак унти сундасан ва кин лъугьунеб абураб суалалъе мухӏканаб жаваб батулеб гьечӏо. Гьелдаса цӏуниялъе сабаблъунги рикӏкӏунеб буго иммунитет щулаго цӏуни.
Ахирал соназда Интернеталда тӏибитӏараб халкъияб тохтурлъиялъул къагӏидалъун рикӏкӏуна ракалдаса содаялъ сах гьарулин абураб пикру. Ракъдал тохтурзабазги (знахарь) местӏерзабазги гьеб къагӏида тӏасабищиялъе гӏилла кинабха бугеб? Гьелъие гӏиллалъун рикӏкӏунеб буго местӏерзабаз рак унти «кандида» абураб грибокалдаса лъугьараб бугин абулеб букӏин. Кванил содаялъ грибок чӏвалин абураб хӏужа некӏогоялдаса хӏалтӏизабулеб буго халкъияб медицинаялда. Рак унти содаялъ сах гьабунин абун гӏемер бицунеб рагӏула Интернеталда, амма гьеб къагӏида гӏадатияб медицинаялъ къабулги гьабуларо ва гьелъул гӏелмияб цӏех-рехги гьабун гьечӏо.
Унтуца мун щиван
гьикъуларо
Онкологиял унтаби лъугьиналъе мухӏканго гӏиллаби рихьизарун гьечӏониги, гьел унтаби бокьарав чиясул чорхолъ «кьижун» рукӏунин рикӏкӏунеб буго тохтурзабаз. Гьединал гӏузраби къватӏире раккиларедухъ щивав чияс иммунитет щула гьабизе кколин лъазабула онкологазги. Амма талихӏкъарасул чорхолъ гьеб багъаричӏого хутӏулеб гьечӏо. Цӏехолеб гьечӏо гьелъ лъидаго, мун минскинчийищ яги бечедавищан, векьарухъанищ яги тохтурищан. Щивас хӏаракат гьабулеб буго гьеб гӏузругун къеркьезе. 20 соналъ къеркьана онкологиял унтабигун ахирал соназда улкаялдаго цӏар рагӏарав онколог Андрей Павленкоги. Цин рак унти бугезе дараби гьарулевги вукӏун, ахираб лъагӏелгун бащдаб заманалъ жиндирго чорхолъ бессараб унтигунги къеркьезе ккана гьев. Павленкохъа бажарана гӏемерал унтарал гӏадамазе кумек гьабизе, гьел сах гьаризе ва гӏадатияб гӏумруялде тӏадруссинаризе, амма цогидазул тӏалабалда вукӏун, жиндирго чорхолъ багъарараб рак лъабабилеб стадиялде щвараб мехалда гурони гьесда лъачӏо. Хӏалтӏуда свакаялъги, жиндир заманалда кваназе рес щунгутӏиялъги унтулеб батилин жиндир кванирукъинги абун, халцин гьабичӏого тун букӏун буго онкологас.
Исана лъагӏалил байбихьуда кванирукъалъул рак унтудаса хвана Петербургалдаса онколог, жамгӏияв хӏаракатчи Андрей Павленко. Гьес гӏуцӏун букӏана «Инсанасул гӏумру» абураб онкологиял унтаби ругел гӏадамазе малъа-хъваял ва квербакъи гьабулеб медиа-проект. Социалиял гьиназул кумекалдалъун, Интернеталдасан рихьизарулаан гьес, жиндирго унтиги мисалалъе босун, малъа-хъваял ва унтаразул ракӏбатулел къагӏидаби. Ахираб лъагӏелгун бащдаб заманалъ гьесие гьабуна чанго химиотерапия, облучение ва кванирукъалда операция. Амма дагьабго мадар лъугьарабго, гьев хӏалтӏуде тӏадвуссана ва цогидал унтаразеги жиндирго блогалдаса рак унтуде данде къеркьезе «къуват кьуна». Гьев хӏалтӏулев вукӏана гӏолохъанал онкологазе гӏуцӏараб цӏалул программаялда тӏад, гьабулеб букӏана онкологиялъ унтарал гӏадамазе кумек гьабулеб гурхӏел-рахӏмуялъул фондалъе нухмалъиги. Гьев хун хадуб РФялъул Сахлъи цӏуниялъул министерствоялъги лъазабуна, тохтурасул бахӏарчияб къеркьеялъул мисалалъ аза-азар унтарасе кумек гьабунин, жалго сахлъизе рукӏиналде ракӏчӏезабизе ва унтигун къеркьезеян абун.
Хвалда цересел къоязда гьес бахъун букӏун буго видео, жив хун хадуб Интернеталдаса биччайин абун. Гьениб онкологас унтараздехунги хитӏаб гьабулеб бугоан, жив хунин абун, рак унтуде данде къеркьей рехун тогеян абун. Унтабиги батӏи-батӏиял рукӏунин, унтуца живго къуркьизавиги жиндирго талихӏкъосинлъун рикӏкӏунеб бугоан гьес. Андрей Павленкол ахирисеб гьариялда рекъон, гьесул цӏаралда грант гӏуцӏун буго. Гьеб гӏуцӏиялъул аслияб масъалаги ккола онкологиял унтабазул ва гьелгун къеркьеялъул хӏакъалъулъ хъвалел журналистазеги, хварав онкологасул хъизамалъеги гӏарцудалъун кумек гьаби. Цӏар рагӏарав онкологасе кидаго квербакъи гьабулаан гьесул чӏужу, медсестралъун цадахъ хӏалтӏулей йикӏарай Аннацаги. Павленкол хъизамалъул буго лъабго лъимерги.