Ришватчилъиялъе нухал къала
2018 соналда улкаялъул лъайкьеялда букӏине буго анлъго хиса-баси
1. Школазда малъизе буго «Семьеведение» абураб дарс. Гьедин лъазабуна Россиялъул омбудсмен Анна Кузнецовалъ 12 декабралда Москваялда гӏагарлъухъ бугеб Аносиноялда тӏобитӏараб инсанасулги лъималазулги ихтиярал цӏунулел вакилзабазул данделъиялда. «Хъизамалъул талихӏалъул дарсал» абураб дарс кьолеб буго гьабсагӏаталда улкаялъул 38 регионалда. Цӏалул тӏехь хӏадурана кашиш Дмитрий Моисеевасги монахиня Нина Крыгиналъги. Гьелда бицунеб буго хъизан гӏуцӏулел къагӏидабазулги гӏемерал лъимал ругеб хъизамалда букӏине кколеб тарбиякьеялъулги хӏакъалъулъ. Гьел дарсазул аслияб мурадги буго щулияб хъизан гӏуцӏизе гӏолилал куцай.
2. Байбихьул школалда чарагьечӏого букӏине буго шахматазул дарс. Гьедин лъазабуна 10 октябралда РФялъул лъайкьеялъул ва гӏелмуялъул министр Ольга Васильевалъ, Федерациялъул Советалъул «хӏукуматалъул сагӏаталда».
3. Лъайкьеялъулги Сахлъицӏуниялъулги министерствабаз хӏадуризе буго физкультураялъул дарсида лъимал цӏуниялъул хасаб проект. Гьелъие гӏиллалъун ккана гъоркьиса физкультураялъул дарсида 211 цӏалдохъан хвей. Гьезул учительзабазда лъалеб батичӏо цӏалдохъабазул сахлъиялъул хӏакъалъулъ кинабгӏаги баян. Гьединлъидал гьезухъа бажаричӏо хехаб кумек гьабунги. Пашманал хӏужаби ккеялъе гӏиллалъун рехсола школазда щивав цӏалдохъанасул сахлъиялъул баянал кьолел медицинаялъул картаби гьечӏолъиги.
4. Ичӏабилеб классалда букӏине буго гӏурус мацӏалъул экзаменалъул кӏалзулаб бутӏа. 2018 соналда гьеб кьезе буго Россиялъул цо чанго регионалъул цӏалдохъабаз. Гьез цӏализе ккола гьитӏинабго хабар ва гьелда тӏасан учительгун гара-чӏваризе ккола. Регионазда экзаменалъул хӏасилал лъикӏал ккани, 2019 соналдаса нахъе гьеб кьезабизе буго тӏолалго субъектазул цӏалдохъабазда.
5. Тӏолгороссиялъул олимпиадабазда халкквей кьваризабизе буго.
Тӏолгороссиялъул олимпиадаялда чӏел босарал цӏалдохъабазул 40 проценталъухъа бажарулеб гьечӏо, бищун гӏодорегӏанасел баллазданиги профилиял экзаменал кьезе. Абулеб буго, олимпиада бугин ришватчилъиялъул кумекалдалъун къадруял вузазул бюджетиял бакӏазде нух батулеб къагӏидаян. Гьединлъидал Министерствоялда ракӏалда буго, олимпиадаби тӏоритӏулел бакӏазда видеокамерабиги лъун, кьварараб халкквей гӏуцӏизе.
6. Школазда кьезе руго нухазда низам цӏуниялъул къагӏидабазул дарсал. Гьел хӏажат рукӏиналде кӏварбуссинабуна РФялъул лъайкьеялъул ва гӏелмуялъул министр Ольга Васильевалъ 18-19 декабралда Москваялда тӏобитӏараб Ишазул форумалда. «Лъималазе дарсал цӏакъго цӏикӏкӏинаризе бегьуларо, амма нухазда хьвадиялъул къагӏидаби гьезда лъазе ккола жалго цӏуниялъул мурадалда», — ян абуна гьелъ.
Моцӏида жаниб кӏиго нухалъ яги хасал дарсазда цӏалдохъабазда малъизе руго нухазда хьвадиялъул къагӏидаби.
Цӏарал хисаниги, долго тӏалабал
Учительзабазухъа бажарулеб гьечӏо цӏиял федералиял стандартазда рекъон хӏалтӏун
2017 соналъул ахиралде Москваялда тӏобитӏана «Ишазулаб форум» («Форум Действий»). Гьелде хӏадурлъулаго, Россиялъул халкъияб фронталъ (ОНФ) гьабуна школазул учительзабазда гьоркьоб хасаб цӏех-рех. Учительзабазе кьуна федералиял стандартазда тӏасан суалал. Цӏех-рехалъул хӏасилалда баянлъана цӏиял ФГОСазда рекъон хӏалтӏизе учительзабазул гӏемерисел хӏадур гьечӏеблъи.
ОНФалъул баянал дандекколаро РФялъул Лъайкьеялъул ва гӏелмуялъул министерствоялъул хӏасилазде. Гьезда рекъон, цӏиял ФГОСал гӏумруялде рахъинариялъул мурадалда, 2017 соналъул тӏоцебесеб сентябралде учительзабазул 94,5 проценталъул лъай камил гьабуна, ва министерствоялъ лъазабун букӏана гьезухъа бажарулин цӏиял стандартазда рекъон хӏалтӏизе.
Халкъияб фронталъул хӏаракатчагӏаз тӏобитӏараб цӏех-рехалда гӏахьаллъана Россиялъул 63 регионалдаса 600 учитель. Гьезул 36 проценталъ гурони абичӏо жидеца стандартазул текст цӏаланин. 22 проценталда текст лъаларо, амма гьел хьвадана лъай камил гьабиялъул курсазде яги ФГОСазул хӏакъалъулъ бицунел семинаразде. Учительзабазул ичӏго процент стандартазул тексталъухъ тӏаса-масаго балагьун буго. Анлъго процент стандартазул текст лъалеб буго цогидаз бицаралдасан ва кӏиго проценталда гьезул хӏакъалъулъ щибниги лъаларо.
Учительзабаз батӏи-батӏиял пикраби загьир гьаруна ФГОСазул баянал кьеялъул мурадалда гӏуцӏарал лъай камил гьабиялъул курсазул хӏакъалъулъги. 23 проценталъ гьел рикӏкӏана цӏакъ пайдаяллъун. 20 проценталъе стандартазул хӏакъалъулъ дагьа-макъабго гурони бицун гьечӏо: аслияб кӏвар буссинабун буго жидеца школалда кьолеб дарсил методикаялде. 16 проценталъул жавабазда рекъон, гьезда бицун буго ФГОСазул цо-цо рахъазул хӏакъалъулъ, масала, экологияб тарбиякьеялъул, яги информациялъулал технологиязул, ялъуни сахлъицӏуниялъул технологиялъул. Гьез абуна, кин гьел стандартал гӏумруялде рахъинаризе кколебали жидее баян кьечӏин.
Цӏиял педагогиял технологиял лъалел ратана учительзабазул 20 проценталда. 56 проценталъ абуна жидеда лъалин цо чанго технологияги методикияб къагӏидаги ва гьезул кумекалдалъун жидехъа бажарулин стандарталъ цебелъолеб масъала тӏубазабун. 10 проценталда лъаларо цӏиял ФГОСазда рекъон хӏалтӏизабизе кколеб цониги технология. 37 проценталъ абуна жидер ишцоязда лъаларин, кин гӏумруялде бахъинабизе кколеб цӏияб стандарт ва гьел хӏалтӏулел ругин ругьунабго къагӏидаялда рекъон.
Цӏех-рехалда гӏахьаллъарав щивав ункъабилев учителасул пикруялда, ФГОСал ккола нилъер лъайкьей цебетӏезабиялъе квербакъулеб документ. 30 проценталъ абуна цӏияб стандарт бугин цоцаде рекъонкколарел, лъиданиги ричӏчӏуларел ва гӏемерисел хӏажат гьечӏел жал, жуба-гъубараб документ. 14 проценталъул пикруялда, ФГОСазулъ гьечӏо щибниги цӏияб жо: учительзабаз кидаго гьабулаан стандарталда хъвараб жо, гьелда гьанже кинабго хъван буго, ругьунал къагӏидабазе ва тӏалабазе «цӏиял цӏаралги кьун».