Ункъо магӏарулас хӏаракат бахъулеб буго исана Дагъистаналъул халкъазул съезд ахӏизе. Гьел ккола техникиял гӏелмабазул доктор Мухӏамад Чагучиев, «Дагестан Единый» абулеб жамгӏияб гӏуцӏиялъул нухмалъулев Юсупбег Юсупов, политолог, Денга Халидов, Дагъистаналъул НКОязул Координациялъул советалъул нухмалъулев Шамил Хадулаев.
Гьезул цонигияс жеги чӏезабун гьечӏо съезд ахӏулеб къоги. Гьабсагӏаталда тӏадбан унеб буго гьелде хӏадурлъи.
Гьелда бан нижерги пикру ккана съезд ахӏизе ракӏалде ккарав щивав магӏаруласул пикру цӏехезе. Къимат нужецаго кье.
Юсупбег Юсупов:
— Съезд гьабилищ-гьабиларищали чӏванкъотӏун нижеца дандбазе буго марталъул байбихьуда тӏобитӏизесеб «Дагестан Единый» гӏуцӏиялъул советалъул данделъиялда.
Амма гьелде щвезегӏан нижеца хӏалбихьана жидеца гьеб съезд гьабизе бугин лъазабурал чагӏи данде гьаризе (Чагучиев, Хадулаев, Халидов). Дун батӏа-батӏаго кӏалъазеги кӏалъана гьезул щивавгун. Гьединго чанцӏулго нижер гӏуцӏиялъул офисалде ракӏарарал рагӏи билълъарал гӏадамазги абуна съезд хӏажат бугилан.
Амма, хас гьабун ахӏун рукӏаниги, Халидовги Чагучиевги гьел данделъабазда гӏахьаллъичӏо. Чагучиевас ритӏун рачӏана жиндирго вакилзаби – Мухӏамад Шамиловги Гӏалисултан Гъазимухӏамадовги. Гьез рикӏкӏунеб буго съезд щивас жинцаго тӏобитӏизе кколилан. Гьеб мехалда дица абуна гьаб бакӏалдацин цолъизе бажаруларел чагӏи Дагъистаналъул халкъал цолъизаризе кинин рахъунел, нужеда хадуб халкъ бахъинилан кколебищин нужедаян. Гьеб киналъулго хӏакъалъулъ информация нижеца къватӏибе кьезе байбихьила гӏицӏго дица абулеб данделъиялдаса хадуб. Амма щибаб нухалда нижер офисалда тӏоритӏулел данделъабаздаса, бакӏалги щвечӏого, нахъецин уна гӏадамал. Гьел унго-унголъунги ракӏалда бугеб жо бицине урхъун, гьединал бакӏазде рачӏине къваригӏун рукӏин бихьулеб буго.
Дир хӏисабалда, гӏагараб заманалда нилъеца тӏобитӏизе ккола форум батаниги, конференция батаниги – цӏар бокьараб лъе. Щибаб районалдаса, шагьаралдаса вакилзабиги ахӏун, гьединаб мажлис гьабизе хӏукму ккана нижер. Съездалдаго бащадаб тадбир букӏина гьеб. Гьенир рорхила съездалдаго гӏадал суалал – рищиязде хӏадурлъи, республикаялда лъугьун бугеб экономикияб ахӏвал-хӏал, гӏадамазе хӏалтӏизе бакӏал чӏезари, гьезие щолеб букӏараб хайир мукъсанлъи ва цогидаб. Республикаялъул киналго гӏузраби лъала нижеда. Гьел кин лъугӏизаризе бегьулелали лъалел эксперталги руго нижеда гъорлъ.
Гьеб киналъулго гьабураб анализ буго дихъ. Жакъа-метер республикаялъул тӏалъиялде битӏила, доба гьеб гӏадахъ босулищали бихьизе. Босичӏони, кӏудияб данделъиги гьабун, халкъалда цебе бахъилаха.
Шамил Хадулаев:
— Киназдаго ракӏалда батила 2010 соналда тӏобитӏараб Дагъистаналъул халкъазул съезд. Гьенир щал рукӏарал? Президиумалда кьерухъе гӏодор чӏарал чагӏи аслияб куцалда Хъахӏаб рокъоса хӏакимзаби рукӏана. Уйилан ккезе цо жамгӏиял хӏаракатчагӏиги рукӏана аскӏорго чӏезарун.
Гьедин дандекколаро. Халкъалъул съезд батани, гьенир рукӏине ккола халкъалда гьоркьоса гӏадамал. Нужеца абизе бегьила хӏакимзаби халкъалъул чагӏи гурищилан? Хӏакимзаби руго хӏакимзаби, халкъалда жанир ругел гӏадамал батӏиял руго.
Гьединлъидал нижее бокьун буго халкъияб съезд гьабизе, гьоркьор хӏакимзабиги ругеб. Ниж тӏалъигун рагъизе къачӏарал чагӏи гуро. Нижер мурад буго халкъалъул гӏузраби гьезда ричӏчӏизари.
Коммерциялъул гурел жамгӏиял гӏуцӏабазул Координациялъул советалъул нухмалъулев хӏисабалда дун гӏемер ккола республикаялъул хӏукуматалъул минаялъуве, гьезда халкъалъул бугеб унти бицине. Амма цо-цо мехалда гьезул щаклъи бижулеб буго дидехун, дицаго ургъун бицунеб жо батилилан.
Гьел божулел гьечӏелъул, риччай съездалде рачӏине, гьениб гьезда рагӏила халкъалъ жидецаго гьел гӏузрабазул бицунеб. Тӏалъиги халкъги цоцада рагӏизе гьабулеб съезд буго нижеца гьеб.
Гьелъие хӏадурлъи гьабулев ункъо чи вуго нижер. Гӏицӏго цо гьитӏинаб гӏунгутӏи буго гьениб – Шамиловасул позиция бичӏчӏизе кӏолеб гьечӏо. Нижеда цадахъги вукӏуна, суалалги дандрала, аскӏоса ун хадув хиса-сверизабун бицун батула гьес Чагучиевасда. Хутӏараб кинабго бегьулеб къагӏидаялъ бугилан абизе бегьула. Киназулго пикрабиги цоцада дандекколел руго. Денга Халидовги гӏемерисеб жоялда разилъулев вуго, амма гьес абулеб буго гьенире аслияб куцалда экспертал ракӏаризе кколин — экономисталги, политологалги…
Дица абулеб буго гьенир, тӏоцебесеб иргаялда, рукӏине кколин щибаб мухъалъул вакилзаби, жамгӏиял хӏаракатчагӏи, чӏагояб пикруялъул гӏадамал. Хадуб ахӏизе бегьула Денгаца бицунел экспертазул къокъа. Дир пикруялъул рахъкколеб буго Юсупбег Юсуповасги.
Ракӏалде ккола Денга Халидовги нижеда хадув вилълъинилан. Гурони щивас батӏаги кӏанцӏун, съездал гьаризе лъугьани, щиб кколеб? Съезд букӏине ккола гӏаммаб.
— Нуж хӏукуматалъ ургъунго тӏамун ругин Чагучиевасда дандеян бицунеб рагӏана.
— Гьел руго гӏадамаз ургъун рахъарал харбал. Дун дандчӏвана ДРялъул бетӏерасулги хӏукуматалъулги администрациялъул нухмалъулев Владимир Ивановгун. Цо рагӏицин абичӏо гьес гьелъул хӏакъалъулъ. Хӏукуматалъул минаялъув лъица дида абулеб гьасдаги досдаги данде вахъайилан? Цо гӏадамас абуларо. Дир диего гӏураб гӏакълуги лъайги буго.
Денга Халидов:
— Гъоркьиса риидал чачаназулгун гӏорхъода ахӏвал-хӏал хӏалуциндал, данделъун рукӏана ниж. Гьеб мехалда пикру ккун букӏана съезд гьабизе.
Цинги хаслихъе данделъана жеги кӏудияб къадаралда – Жамгӏияб палатаялъул вакилзабиги рагӏи билълъарал гӏадамалги рукӏана. Хӏукму ккана халкъалъул гьариялда рекъон, съезд тӏобитӏизе квербакъеян ДРялъул нухмалъиялде хитӏаб гьабизе. Нижеца гьениб кӏвар буссинабуна Дагъистаналда тӏоцебе гьединаб съезд гьабуралдаса нусго сон тӏубалеб букӏиналде, гьединго хъвана пачалихъалъ оргкомитетги гӏуцӏизе ккелин, нижерго рахъалдаса нижецаги гьелъие кӏвараб хӏалтӏи гьабулеб бугилан. Хадубккун цӏех-рех гьабидал, гьеб кагъат жанисеб политикаялъул отделалде битӏун батана. Амма гьединал суалал отделалъул начальникас гурел, тӏадехун ругел идарабаз тӏуразе кколаха.
Цӏакъго хӏажалъи ккедал тӏоритӏула гьединал съездалги. Масала, Дагъистаналда кӏиабилеб съезд тӏобитӏана 1992 соналъул хаслихъе. Хӏалуцараб мех букӏана гьеб. Авартеатралде ракӏарарал батӏи-батӏиял миллатазул вакилзабаз къабул гьабуна Дагъистаналъул Конституциялъул проекталъул концепцияги. Гьеб букӏана щибаб миллаталъул чагӏиги тӏад хӏалтӏараб, жиндаса ДРялъул Конституция хъвазе бегьулеб, хӏадурараб материал. Кӏиго анкьидасан тӏалъиялъги ахӏана жидерго съезд.
Лъабабилеб съезд тӏобитӏулеб заманги (2010 соналъул декабрь) букӏана хӏалуцараб мех – терроризмалъул хӏинкъи цӏикӏкӏараб.
Гьанже съезд гьабизе бокьи дир, Чагучиевасул, яги Юсуповасулгун Хадулаевасул анищ гуро. Халкъалъ абулеб буго гьеб гьабеян. Съезд гьабула законалда рекъон. Гьединаб съездалде ахӏизе ккола республикаялъул нухмалъулелги гражданлъиялъул позиция бугел гӏадамалги.
Халкъалда цере рахъиналде нижехъ рукӏине ккола жанир малъа-хъваялги программаги бугел брошюраби (Дагъистаналъул стратегия бихьизабураб, мугӏрузулаб экономика кин цебетӏезабизе кколебали бицараб). Амма дида ккола нилъер жамгӏиял церехъаби гӏедегӏулел ругин съезд тӏобитӏизе. Халкъалда кӏалъазе ккани, цин программа бихьизабизе ккеларищ?
Цо-цояз гьеб данде кколеб буго «космический съездалда» (Москваялда, депутат Хӏажимурад Гӏумаровас «Космос» гостиницаялда гьабураб съезд – авт.). Гьеб букӏана оппозициялъул данделъи. Амма критика гьабураб гӏоларо, гьелда данде лъезе малъа-хъвайги букӏине ккола.
— Юсупбегицаги Шамилицаги абухъе, нужер рагӏи дандеккун батани, цолъизеги цолъун, нуж цо гӏаммаб съезд гьабиялде рачӏун ругищ?
— Кинаб съезд? Цонигиясда кӏоларо гьеб гьабизе. Ниж киналго цолъанигицин кӏоларо. Цин власталда бичӏчӏизабизе ккола гьел гьенире рачӏине кколеблъи, гьединго баян гьабизе ккола съезд ахӏулел чагӏаз щиб бицине бугебали. Гурони, масала босани, цохӏо нижер къокъаялъул бажари гӏоларо гьебщинаб жо тӏаде босизе. Нижер аналитикияб къокъаялда кӏвела 200 чи вакӏарараб гӏелмияб форум тӏобитӏизе. Амма тӏолго Дагъистаналъул халкъазул съездилан дица гьелда абиларо.
Гӏагарлъиялда жаниб къварилъиги ккун, Мухӏамад Чагучиевасулгун бухьен гьабизе бажаричӏо. Гьединлъидал гьесие гӏоло рагӏи кьолеб буго Чагучиевасул пикруцояв Мухӏамад Шамиловасе:
— Жакъа Дагъистаналда лъугьун бугеб хӏалги цогидабги рукӏалиде бачӏинабизе ракӏалде ккун буго дидаги Чагучиевасдаги. Дагъистан инсанасул ихтиярал цӏунулеб бакӏлъун лъугьинабизе республикаялъул бетӏер Владимир Васильевасе кумек гьабилин лъазабуна Чагучиевас. Гьелъие гӏоло цин хӏакимзабазул кьерал рацӏцӏад гьаризе кколин рикӏкӏуна Мухӏамадица.
Гьеб гуребги, Чагучиев вуго гӏалимчи. Экономикаялда ва социалиябгун политикияб гӏумруялда хурхун гьабсагӏаталда халкъалда бицине бегьулебги бегьуларебги информация буго гьесухъ. Гьелда рекъон гьабизе кколеб хӏалтӏул рахъалъ лъайги буго. Таманаб мех буго улкаялдаго машгьурал гӏалимзабазул кумекалдалъун гьес гьанир батӏи-батӏиял цӏех-рехал тӏоритӏулел ругелдаса. Чагучиевас гьеб кинабго къватӏибе кьвагьулеб гьечӏелъулха. Заман щвезегӏан тун буго тӏаде ваккизе.
Цогидаз щиб гьабулеб бугеб? Харбал рицин гурони, потенциал абулеб жо дида гьезулъ бихьулеб гьечӏо.
— Юсуповасги Хадулаевасги абулеб буго Халидовасулгунги рагӏи дандеккун бугила жидер, амма Чагучиев кинго аскӏове гӏагар гьавизе кӏолев гьечӏила. Гьез абухъе, ункъалгоги цолъун цо съезд щай тӏобитӏулареб?
— Кӏиябго нухалда дун ана гьезул данделъиялде? Дица гьезда абуна гьеб съезд гьабичӏого букӏине Чагучиевасда данде тӏамурал гӏадамал ругин нужилан. Гьадингоги лъалеб жо гьечӏищха гьеб? Ракӏалда бугеб жо хӏинкъичӏого абулеб бугелъул гьес. Лъаялъулги бажариялъулги рахъалъ Чагучиевасдаса бергьарав чи вихьизаве, валлагь, живго гьевги тун, жакъаго ина дун гьединав чиясул рахъалде.
Чагучиевасул съездалда данде гьабулеб жо батичӏони, цин ноябралда тӏобитӏизе ракӏалда букӏараб съезд, масала, Денга Халидовас щайха цебе бахъулеб бугеб?