Махӏачхъала шагьаралъул Батирайил къватӏалъул №39/18 адресалда гӏумру гьабун вугев С. Шамсудиновас редакциялде битӏун бачӏараб кагътида хъвалеб буго: «Анцӏго сон буго коммуналиял хъулухъазухъ гӏарац кьезе дун хьвадулев вугелдаса.
Гьебго къваригӏелалъ МФЦялде рачӏуна 70-90 сон барал харабиги. Киназулго буго цо суал: «Газалъул ва токалъул счетчиказул бихьизабиязда рекъон щибаб моцӏалъ нижеца гӏарац кьола. Киса росунха токалъул ва газалъул идарабаз нижеда тӏад налъаби хъвалел?» — абураб. «Гьелъул хӏакъалъулъ цӏехезе токалъул ва газалъул бетӏерал управлениязде а», — янги абун, гӏарац босулел ясаз ниж тӏаса рихьизарула. Мисалалъе, дихъ букӏуна щу-щу квитанция, гьел ккола счетчиказул бихьизабиязда рекъон, коммуналиял хъулухъазухъ дица гӏарац кьун букӏиналъул хӏужаби. Амма кассиралъ дихъа тӏалаб гьабула пуланаб къадаралда «налъи» бецӏи. Киб гьеб букӏарабилан цӏехедал, абула жидер компьютералъ гьедин бихьизабулеб бугилан. Лъикӏ буго, босе 350-400 гъурущ ва квитанциялда тӏад хъвай налъи бецӏанилан. Хъваларо, лъабабилеб моцӏалъги бачӏуна гьедигӏанасебго налъи бугилан. Бокьилаан гьелъул мухӏканлъи лъазе?» — ян.
Гьаб суалалъе гьадинаб жаваб кьуна «Газпром межрегионгаз Махачкала» ОООялъул хӏалтӏухъаналъ (гьелъ гьарана, цӏар хъвагеян):
— 2008 соналъул 21 июлалда къабул гьабураб «Правила поставки газа» абураб №549 документалъул 21-абилеб пункталда рекъон, газалдаса пайда босулев абонентасда тӏадаб буго щибаб моцӏрол 25-абилеб къоялде, счетчикалъул бихьизабиялда рекъон, гӏарац кьезе. Гьеб кьунилан абун, квитанциялдалъун яги цоги къагӏидаялда поставщикасда, ай нижеда лъазабизеги. Бихьизабураб заманалда абонентас поставщикасда счетчикалъул бихьизаби лъазабичӏони, гьебги лъабго моцӏидасан цӏикӏкӏине бегьуларо, бухӏараб газалъухъ гӏарац, гьоркьохъеб хӏисаб гьабун, моцӏалъ хӏалтӏизабулеб газалъул объемалъул хӏисабалда рикӏкӏуна. Гьелдаса нахъе абонентас счетчикалъул бихьизабиялда рекъон гӏарац кьезе байбихьани, рехсараб №549 документалъул 31 пункталда рекъон, гьес, счетчикалъул халгьабизе ва гьелъул бихьизаби бахъизе «Газпром межрегионгаз Махачкала» ОООялде жидерго вакил витӏеян хитӏаб гьабизе ккола.
РФялъул Жилищнияб кодексалъул № 155 статьяялъул 14-абилеб пункталда рекъон, бухӏараб газалъухъ унеб гӏарцул къадар тӏаде къотӏулеб гӏакӏа-пениялъул роценалда цӏикӏкӏуна. Гьеле гьеб ккола газалъул идарабаз тӏад «налъаби» (начисление) лъеялъе бугеб аслияб гӏилла. Гьеб киналъулго хӏисаб-суалги начислениеги тӏубазабула компьютералъ.
Бухӏараб газалъухъ счетчикалда бихьизабуралдаса цӏикӏкӏараб къадаралда гӏарац тӏад хъван батани, абонентас щибха гьабизе кколеб? Гьес гӏарза хъвазе ккола «Газпром межрегионгаз Махачкала» ОООялъул газалдалъун хьезариялъул отделалъул начальникасухъе, гьелда цадахъ къваригӏуна счетчикалъул экраналъул суратги, ахирисеб нухалда бухӏараб газалъухъ гӏарац кьеялъул квитанцияги. Гьелда рекъон, контролерас хъвала счетчикалъул хал гьабиялъул хӏакъалъулъ акт ва кколелдаса цӏикӏкӏараб къадаралда газалъухъ гӏарац босун батани, нижеца цӏидасан гьелъул хӏисаб (перерасчет) гьабула.
Счетчикалъул бихьизаби нахъе бачин рикӏкӏуна газ бикъилъун, нижер контролеразухъ бугеб приборалъ гьеб такъсир бигьаго тӏатинабула ва къотӏула счетчикалъул хважаинасде гӏакӏаги.
Шамсудиновасул гӏарзаялда бицунеб бугеб токалъул налъабазул хӏакъалъулъ гьадин бичӏчӏизабуна «Дагъэнергосбыт» ОООялъул хӏалтӏухъан Тимур Мухӏамаевас.
— Токалъухъ босулеб гӏарцул къадаралъул рахъалъ щаклъи батани, абонентас гӏарза хъвазе ккола «Дагъэнергосбыталъул» энергоснабжениялъул отделалъул начальникасухъе, гьелда цадахъ къваригӏуна счетчикалъул экраналъул суратги, ахирисеб нухалда бухӏараб токалъухъ гӏарац кьеялъул квитанцияги. Гьел документазда рекъон, контролерас хал гьабула счетчикалъухъ ва, гьелъул бихьизабиялда рекъон, хъвала акт. Мекъи босараб гӏарац тӏад буссинабула яги хадусеб моцӏалда бухӏараб токалъухъ рикӏкӏине тола.
Бухӏараб газалъухъги токалъухъги жиндир заманалда гӏарац кьечӏолъиялдалъун абономентасде тӏаде гӏарац бачӏин ккола федералиял компанияз ургъараб жо, Дагъистаналъул компаниязул гьеб хисизабизе ихтияр гьечӏо.
Гьабго суалалъе гьадинаб жаваб кьуна адвокат Шехмухӏамад Гъазимухӏмадовас:
— «Коммуналиял хъулухъалдаса пайда босиялъул низамазул» 59-абилеб пункталда рекъон, бухӏараб газалъухъ ва токалъухъ гӏарац рикӏкӏуна кӏиго батӏияб къагӏидаялда: счетчикалъул бихьизабиялда рекъонги гьадинго хӏисаб гьабунги. Кӏиабилеб къагӏида къанагӏат хӏалтӏизабула: счетчик хун бугони, хӏисабалъулаб болжалалда абонентас счетчикалъул бихьизаби кьун гьечӏони ва счетчикалъул бихьизаби бахъизе контролер виччачӏони.
Счетчикалъул бихьизабиялдаса цӏикӏкӏун гӏарац босун батани, дуца гьабизе ккола:
1. Хал гьабе, счетчик хӏалтӏиялъе бихьизабураб заман ун бугищали ва гьелда пломба бугищали.
2. Кагътидаги хъван, счетчикалъул бихьизаби кье коммуналиял хъулухъазухъ гӏарац бакӏарулеб идараялде.
3. Кагътидаги хъван, гьеб идараялъухъа тӏалаб гьабе счетчикалъул халгьаби. Халгьабун хадуб, тӏалаб гьабе дуда тӏад хъвараб гӏарцул (начисление) мухӏканаб хӏисаб (гьебги кагътида).
Счетчикалъул бихьизабиялда рекъон, жиндир заманалда дуца гӏарацги кьун батани, тӏалабазда рекъон счетчикги хӏалтӏулеб бугони, коммуналиял хъулухъазухъ духъа цӏикӏкӏун босараб гӏарцул хӏисаб (перерасчет) цӏидасан гьабула, гьелъие инкар гьабуни, судалъул хӏукмуялдалъун гьабизе тӏамула.
«Гӏураб стаж гьечӏони, чан сон бараб мехалда бихьинчи пенсиялде ине бегьулев?»
Гьаб суалалъе жаваб кьуна ДРялъул пенсиялъул фондалъул хӏалтӏухъан Гӏалиева Хамисица:
— «О государственном пенсионном обеспечении» абулеб федералияб законалъул 11-абилеб статьяялда рекъон, бихьинчиясул стаж гьечӏони яги гьеб гӏураб батичӏони, херлъиялда бан, гьесие чӏезабизе бегьула социалияб пенсия. Гьединаб ахӏвал-хӏалалда бихьинчи пенсиялде уна 65 сон, чӏужугӏадан – 60 сон байдал. Гьединаб пенсия чӏезабиялъе хӏажалъула Россиялъул ракьалда 15 соналъ гьез гӏумру гьаби. Хӏалтӏуларезе гурони, хӏалтӏулел пенсионеразе социалияб пенсияги кьоларо.
«Ахирал соназда гӏемерлъун руго токалдалъун цӏа ккеялъул хӏужаби. Гьелъие гӏилла рехсолаго, токалъул хӏалтӏухъабаз щиб абулеб бугеб?»
Гьаб суалалъе жаваб кьуна Махӏачхъалаялъул токалъул подстанциялъул инженер Мухӏамад Мухӏамадовас:
— 1963 соналда бачана магӏарухъе ток. Доб заманалда къанагӏатав чиясул гурони рукӏинчӏо токалъ хӏалтӏизарулел алаталги. Гьединлъидал рокъобе ток бачиналъе пайда босулаан тутиядул тӏеренабго кваралдаса. Жакъа росулъ гӏумру гьабун вугес пайда босула токалъул гӏемерал алатаздаса. Амма гӏемерисезул рукъзабахъе бачараб квар добго хутӏун буго. Гьединлъидал гьезде хӏалги ккола, ва цӏа ккеялъул хӏужабиги гӏемерлъула.
Гьедин ккечӏого букӏине, гӏемераб гӏарац унеб бугониги, гьел кварал хисизе ккола. Кӏварабгӏан хӏаракат бахъила пахьул кварал рачине. Чирахъазде унеб пахьул кварил биццалъи букӏине ккола 1,5 мм². Розеткаялде унеб кварил — 2,5 мм². Минаялде ток бачунеб кварил — 4-6 мм².
Рокъоб къуватал токалъул алатал (сварка, чарх, станок, хъухъадиро ва гь.ц.) хӏалтӏулеб мастерская бугони, къватӏиса бачунеб кварил биццалъи 4-6 мм² гӏоларо, къваригӏуна жеги риццатал кварал.
Тутиядул кварал цӏалел ругони, гьезул биццалъи жеги цӏикӏкӏараб букӏине ккола. Масала, розеткаялде бачӏунеб кварил 4 мм². дагьаб гьечӏеб къваригӏуна.