Цӏуна-къай гьабизеги лъазе ккола
Исана Дагъистаналда гӏадамал квачалъ унтиялъул хӏужаби,
арал соназда дандеккун, кӏиго нухалъ дагьлъун руго
2018 соналъул январалъул ахиралде Дагъистаналда хъвай-хъвагӏай гьабун буго ОРВИялъ унтарав лъабазаргогӏанасев чиясул. Гьезул гӏемерисел (68,8 %) руго балугълъиялде рахинчӏел. Гьелъие бугеб гӏиллалъун рикӏкӏунеб буго республикаялда 38 процент гӏадамазе прививка гьабун букӏин, ай 2017 соналда прививка гьабун буго цо миллионгун 122 азарго чиясе.
Гриппалъ гӏадамал унтиялъул рахъалъ жакъа Дагъистаналда кинаб ахӏвал-хӏал бугеб? Хӏинкъи бугищ исана грипп тӏибитӏиялда? Гриппалдаса кин цӏунизе кколел? Гьел ва цогидал суалалги кьун, нижеца гара-чӏвари гьабуна ДРялъул рахунел унтабазул централъул эпидемиологиял суалазул рахъалъ бетӏерав тохтурасул заместитель, ДРялъул мустахӏикъай тохтур Муъминат Жабрагӏиловалъулгун.
— Муъминат, гӏемерал чагӏи гриппалъ унтани, гьел сахгьариялъе кинал ресал гӏуцӏун ругел?
— Тӏолгодунялалъул сахлъицӏуниялъул идараялъул (ВОЗ) баяназда рекъон, исанаги Россиялда, гьелдаго цадахъ Дагъистаналдаги тӏибитӏизе бегьула, араб соналдаго гӏадаб тайпаялъул грипп, ай HINI. Гьебги букӏине бегьула жеги хъачӏаб «Мичиган» абун цӏар кьураб грипп. Жакъа республикаялда гриппалда данде гьабулеб вакцинаялда гьоркьоб буго гриппалъул HINI тайпаялъул хӏал инабурал вирусал. Республикаялда гриппалъул эпидемия тӏибитӏани, гьебгун къеркьезе нижер гӏураб хӏадурлъи буго: гӏураб къадаралда вакцина, дараби-антибиотикал, унтаразе регизе бакӏал ва хӏалтӏул хӏалбихьи бугел тохтурзаби-инфекционистал руго.
— Гӏадатияв чиясда кин лъалеб гриппалъищ жив унтун вугев яги цоги «къватӏул» унтабазищ? Гриппалъул кинал гӏаламатал рукӏунел?
— «Къватӏул» унтабазда данде, грипп захӏматаб унтилъун рикӏкӏуна, гьелъ инсанасул чорхолъ ругел пневмония, гайморитал, менингит, атит, бронхит гӏадал унтаби захӏмалъизарула ва унтараб лагаялда кьаби щвезабула. Гриппалъул рукӏуна хадусел гӏаламатал: черхалъул цӏа-кан цӏикӏкӏин, бетӏер, берал, рищалаби ва ччорбал унти, мегӏер чвахи, хъегӏи ва щекъер унти.
— Гриппалъ чи кин унтулев ва кин гьеб тӏибитӏулеб?
— Гӏемерисезде грипп цогидасдаса, ай унтарасдаса бахуна. Гьединлъидал нилъеего цӏуна-къай гьабизе ккола. Унтарав чи рокъов вугони, гьесие батӏаго рукъ чӏезабула ва гьесда хадуб хъулухъ гьабизе цо чи тезе ккола. Гьесги гьурмада маска бала ва магӏарзукъалахъ оксолиналъул мазь бахина. Унтарав вугеб рукъ зама-заманалдасан биччараб чӏортоялъ бацӏцӏина ва гьениб цӏияб гьава чӏезабила. Унтарасул кванил алатал батӏаго лъела ва щибаб нухалъ гьел гьалараб лъеца чурила. Чорокал кверал ккола гриппалъул вирусазе унго-унгояб «алжан», гьединлъидал къватӏиса вачӏаравго, кваналелде цебе, сапунги бахун, кверал чурила. Гриппалъул эпидемия бугони, къватӏиве унаго, гьумер-кӏалалда маска бала.
— Грипп кин сахгьабизе кколеб?
— Гриппалъ унтаразул гӏемерисез байбихьула антибиотиказдалъун грипп сах гьабизе, гьеб мекъи буго. Грипп сахгьабиялъе хӏалтӏизаризе ккола хасал дараби. Росабалъ гӏумру гьабун ругел магӏарулаз гӏадин, регичӏого чӏун, грипп «гуккизе» бегьуларо. Щайгурелъул, черх цӏорони, унтарав захӏматго унтула. Бусадаги регун, гӏемераб чай, лъим гьекъезе ккола. Бищунго тӏадчӏезе ккола гриппалъ унтарал херал чагӏазда ва лъималазда, хӏинкъи букӏуна гьел захӏматго унтиялда ва хвеялда.
Гриппалъ унтараз тӏоцересел къоязда гьекъела изварин, арбидол, кагоцел гӏадал дараби. Магӏарзукъалахъе тӏинкӏизе лъикӏаб букӏуна гриппферон, реферон гӏадал дараби. Цо-цо чагӏаз абула инсанасул чорхода жинхъаго бажарулила гриппалда данде къеркьезе. Гьеб мекъаб пикру буго. Унтарав рокъоса къватӏиве вахъине вичазе бегьуларо, гьединлъидал тохтур рокъове ахӏизе ккола. Унтарасул чорхол хӏалалъул хӏисаб гьабун, тохтурас хъвала дараби ва малъула сахгьавизе кколеб къагӏида. Тохтурасда дандбачӏого, нилъго лъикӏал лъугьун, унтарав сахгьавизе лъугьине бегьуларо, гьелъ унтарав захӏматаб хӏалалде ккезе бегьула.
— Халкъияб къагӏидаялда грипп сахгьабиялда щиб дуца абулеб?
— Гриппалъ унтарав сахгьавизе ккола тохтурас. Гьелъие кумекалъе пайда босизе бегьула халкъияб къагӏидаялдасаги. Гьеб мурадалда хӏалтӏизабизе лъикӏаб буго: пер, ражи, овощал, пихъ, ламадур, чӏакӏултӏан ва лимон. Гӏемер гьекъезе ккола лъамалъи.
— Щиб хӏасил кколеб бугеб гриппалде данде гьабураб вакцинациялъул?
— Исана гриппалде дандечӏолеб вакцина чорхолъе биччана республикаялъул гӏадамазул 40 проценталда, ай цо миллионгун 150 азарго чиясул бидулъе. Гьеб ккола сахал чагӏи гриппалдаса цӏуниялъе тӏобитӏулеб кӏудияб тадбир. Щайгурелъул вакцинаялда гъорлъ руго Россиялдаги Дагъистаналдаги гӏадамал унтизарулел гриппалъул киналго тайпабазул вирусал. Вакцина учузаб дару кколаро (цо ампула — 200 гъур.), амма нижеца гьеб чӏобого гьабула: ясли-ахазде унел лъималазе, школлъималазе, медицинаялъул ва лъайкьеялъул хӏалтӏухъабазе, 60-ялдаса тӏаде сонал арал чагӏазе, тӏаса унареб унти бугезе, армиялде ахӏарал гӏолохъабазе ва лъимаде ругел руччабазе. Батӏи-батӏиял идарабазда хӏалтӏулез гӏарцухъ гьабула.
Гриппалдаса цӏуниялъе, вакцина-ция гьаби гуреб, батӏияб къагӏида жеги ургъун гьечӏо. Цо-цояз абула вакцинаялъ жив гриппалдаса цӏуничӏин. Гьеб мекъаб пикру буго, къватӏул унтабазул буго кӏинусгоялдаса цӏикӏкӏун батӏи-батӏияб тайпа, гьел унтабазулги рукӏуна гриппалъулго гӏадал гӏаламатал, цо-цо чагӏазда къосуна гриппги мегӏерччиналъул унтабиги. Гӏемерисезда бичӏчӏун буго вакцинаялъ жал гриппалдаса цӏунулеллъи, гьединлъидал гьел жалго рачӏуна поликлиникаялде гьеб гьабизе.
— Гриппалдаса цӏуниялъе цӏуна-къай кин гьабизе кколеб?
— Тӏоцебесеб иргаялда, гьабизе ккола вакцинация. Черх квачалдаса цӏунила, хасало гӏицӏго бетӏергун хьвадизе бегьуларо. Кӏванагӏан гӏемер гьекъезе ккола бацӏцӏадаб лъим, квине лъикӏаб буго «С» витамин гъорлъ бугел овощал ва пихъ, хасго лимон, ражи, пер.
Нури Нуриев