Ункъо магӏарулас гьабизехъин бугеб ункъо батӏияб съездалъул бицун букӏана нижеца цебеккун. Гьел ккола Мухӏамад Чагучиев, Денга Халидов, Юсупбег Юсупов ва Шамил Хадулаев.
Чагучиевгун Халидов хутӏизегӏан, Юсуповги Хадулаевги рази руго цолъун, цо съезд гьабизе. Амма гьезул цонигияс жеги къо-моцӏ чӏезабун гьечӏо гьелъие.
Щивас батӏа-батӏаго данделъун щай республикаялъул гӏузрабазул бицине кколеб? Щай гьел цойиде ракӏаруларел? Къваригӏунго бугодай гьеб съезд яги гьелъул бакӏалда форумищ тӏобитӏизе кколеб?
Гьел суалал дандрана 17 марталда Махӏачхъалаялда Профсоюзазул минаялъуб букӏараб данделъиялда.
Гьелда гӏахьаллъана Юсупбег Юсуповги Шамил Хадулаевги. Амма Чагучиевасул яги Халидовасул рахъалдаса рачӏарал чагӏи рукӏинчӏо.
Гьенир халлъулел рукӏана республикаялда рагӏи билълъарал экономисталги, жамгӏиял церехъабиги, гӏалимзабиги, цере лъикӏал хъулухъазда рукӏарал дагъистаниялги.
Тӏолго дагъистаниязул съезд щай къваригӏарабали бицунаго, гьез ракӏалде щвезарулел ругоан исана республикаялда районазул ва шагьаразул собраниязде тӏоритӏизесел рищиял (тӏадеялъул гьел РФялъул Пачалихъияб Думаялдегун ДРялъул Халкъияб Собраниялдеги тӏоритӏизе руго).
Бакӏал ралезул гильдиялъул вице-президент Хӏажи Хӏажиевасул рагӏабазда рекъон, ахираб микьго соналда жаниб анкьго завод заказал гьечӏолъиялъ тӏубараб хӏалалъ хӏалтӏичӏо.
Хӏакъикъаталдаги, 2018 соналда дандеккун, 2019 соналда 50 проценталъ дагьлъун руго гьел заказал. Гьелъие гӏилла кколин Совет Союзалдагӏанасеб къадаралда гьанже рагъулалгун гражданиял гумиги къватӏире риччангутӏиян баян гьабуна гьеб хӏужа М. Хӏажиевасул цӏаралда бугеб заводалъул генералияв директор Гӏабдулвагьаб Папалашевас.
Регионалъул экономика гьеб экономикаялда хӏалтӏулел гьоркьохъеб классалъул чагӏазда бараб букӏунин абуна Хӏажи Хӏажиевас. Гьединлъидал экономикаялде кӏвар кьезе кколила.
Гурони, Хӏажи Хӏажиевасул пикруялда рекъон, рынокалдаса нахъе уне-унел рукӏине руго нилъер предприятиял. Масала, гьедин нахъе ун буго бакӏал ралеб 250 гӏуцӏи – къан яги республика тун къватӏибе гочун.
Хӏажиевас кӏвар буссинабуна мугӏрузул росаби цӏунун хутӏиялъе квербакъиялдеги:
«Хъата-масан мугӏрузул районал церетӏезариялъе программаги хӏадурун, тӏалъиялъ гьелъие биччана 500 млн гъурущ. Гьеб гӏарац щуго соналде бикьани, нус-нус млн гъурущ кколеб буго. Гьеб нусго миллионги бикье мугӏрузул 28 районалда гьоркьоб, ккола – лъабго миллионалдаса цӏикӏкӏараб гъурущ. Гьеб мехалда кинаб цебетӏеялъул бицунел нилъ ругел?
Ахираб 15 соналда жаниб магӏарухъа гӏодоблъиялде гочана 300 азарго чи. Гъоркьиса маялда Нальчикалда букӏараб Северияб Кавказалъул форумалда борхана нижеца гьеб суал. Гьеб мехалда президентасул администрациялдаса референтас босун ана дихъа мугӏрул церетӏезариялъул, энергетикаялъул ва лъел хӏакъалъулъ хъвараб лъабабго докладги».
Съезд гьабизе кколин рикӏкӏунезул цояв вуго юридикиял гӏелмабазул кандидат Шамхал-Дибир Гӏисаевги.
Жал республикаялъул тӏалъиялда дандечӏарал чагӏи гурин абуна гьес, гӏицӏго бокьараб жо бугила республика кризисалдаса борчӏизаби. Хасго гьев рекӏекълъун вугоан «ахираб кӏиго соналда жаниб республикаялда хӏалтӏизабизе бажаричӏого, Москваялде 24 млрд гъурущ нахъбуссинабиялдаса».
«Дагестан Единый» абулеб жамгӏияб гӏуцӏиялъул нухмалъулев Юсупбег Юсуповасул рахӏат хвезабулеб буго гьадинал хӏужабаз:
Гӏиси-бикъинаб даран-базаралъул чагӏазе квалквалал гьарулел руго. 200-гӏан росуги буго жеги жидер даража чӏезабичӏеб, налогал лъечӏого, хӏисабалде росичӏого тарал севералдагун югалъул рахъалда ругел ракьазулни бицинего ккелищха.
Хӏалтӏи гьечӏого хутӏарал гӏолохъабазул 100-150 чи уна къойилго республика тун къватӏиве. Кутакалда ракӏбакъвазабулеб хӏужа буго гьеб».
Нилъер гӏадамазул кутакалда гӏайиб-гъвел буго ахирал соназда нилъехъе нухмалъулел къватӏиса рачӏунел рукӏунилан.
Гьелда бан кӏалъана М. Хӏажиевасул цӏаралда бугеб заводалъул генералияв директор Гӏабдулвагьаб Папалашев:
«Нилъехъе ДРялъул бетӏерлъун Владимир Васильевги хӏукуматалъул нухмалъулевлъун Артем Здуновги рачӏин нилъерго гӏайиб ккола. Нилъеца гьабуралъухъ балагьунин Владимир Путиница гьел гьанире ритӏарал, гьез Дагъистан рукӏалиде бачинилан хьулалда.
Дида ккола Васильев гьаниве кинаб букӏаниги шапакъаталде яги цӏаралде хьулги лъун гурин вачӏун вугев. Гьединав чи гуро гьев. Батӏаго цо бугеб хӏакъикъат бицани, гьелда божичӏогого, гьелъул сан гьабичӏого вукӏинаро гьев. Хӏукуматалдаги гӏезегӏан ритӏухъал чагӏи хӏалтӏулел руго. Амма кинабго бажарулеб батиларо».
Гьебго тема халат бахъинабуна НКОязул координациялъул советалъул нухмалъулев Шамил Хадулаевасги:
«Гӏадамазул ццим бахъунеб буго щибаб нухалда Татарстаналдаса, Москваялдаса чи хъулухъалде тӏамуни. Гьеб лъил гӏайиб? Аллагьас цӏунаги, цониги дагъистанияв хъулухъалда толев вугилан хабар баккани, сагӏат гӏола нилъер чагӏазе, гӏолел-гӏоларел рахъалги лъазарун, гьев чи рощногохӏилъ къазавизе. Гурхӏундай гьеб мехалда Васильевас къватӏиса чи теларев? Нилъго нилъеца кӏкӏунел руго. Цоцада нахъасан къватӏул харбал тӏиритӏизарулел хутӏун руго нилъ. Советияб ва гьелда цебесеб заманалда гӏадин тамихӏ гьабун яги саламцин кьечӏого толелани гьединал чагӏи, иш гьалде ккелароан. Гьедин гьабулеб бугони гурони, нилъер Дагъистан унго-унголъунги цолъуларо».
Хадуб Хадулаев вачӏана съезд ахӏиялъул хабаралдеги. Жив чанцӏулго гара-чӏваранила Мухӏамад Чагучиевгун ва Денга Халидовгун.
«Гьезда гьоркьоб дандеккунгутӏи буго. Республикаялъул букӏинеселъе гӏоло гьабулеб ишалде хӏажалъи ккедал, хасал мурадал нахъе цузе бегьуларогойищ?
Юсупбегидехунги дудехунги кинабгӏаги берчӏегӏерлъи гьечӏин жиндирин абулеб буго Чагучиевас. Гьебго жо Халидовасги абулеб буго. Амма цолъизе ракӏалда гьечӏо.
Денга Халидовас экономистазде мугъчӏвай гьабизехъин буго. Амма гьедин иш релълъунаро. Нижгун цолъани, гьезие халкъалъулги цере тӏалъиялда рукӏарал чагӏазулги кумек щвезе буго», — ян бицана Шамил Хадулаевас.
Гьеб данделъиялда вукӏана цебе ДРялъул пенсиязул фондалъе нухмалъи гьабурав Амучи Амутиновги.
Жив гьединал съездазул киназдаго гӏахьаллъанин ракӏалде щвезабуна гьес, ай Мухӏамадсалам Мухӏамадовасул, Рамазан Гӏабдулатӏиповасул заманалда гьарулал съездазда.
«Гьабсагӏаталда нилъее чара гьечӏого хӏажатаб жо буго цолъи. Цо штабалда хӏадурунищ киналго ругелали – Денга, Чагучиев, Юсупбег, цогидал (Хадулаев – авт.) – киналго руго, цоцазе квешезе гӏадин, съездал гьаризе лъугьун. Щивас абизе буго жиндир съезд бугин бищунго хӏакъикъиябилан.
Тӏаде балагьун, релъизе бачӏунеб буго гьелда, рекъон гьечӏо гьеб. Дир хӏисабалда, гьел киналго цолъизе ккола. Яги нилъ ургъизе ккола гьел кин данде гьарилелин абураб суалалда тӏад», — ан кӏалъана Амутинов.
Данделъиялъул ахиралда хӏукму гьабуна рагӏи билълъарал чагӏиги гъорлъе рачун, моцӏрол ахиралдехун форум гьабизе. Цинги гьелъ бицина кинаб цӏаралда гъоркь съезд ахӏилебалиги. «Чрезвычайный» абун цӏар лъеялъулги магӏна бихьуларин абуна Юсупбег Юсуповас.