Гӏемерисеб хӏалтӏи буго кагътидаго

Чӏужугӏаданалъул керен цӏунун бажаруледухъ пластикияб операция гьабизе кӏолел

хирургал республикаялда гьечӏо

ДРялъул онкологияб централъул баяназда рекъон, Дагъистаналда вуго 4550 ракалъ унтарав чи (2230 бихьинчи ва 2320 чӏужугӏадан). 2016 соналда, кереналда рак унти бугин абун, хъвай-хъвагӏай гьабун буго 550 чӏужугӏаданалъул, ай 100 азаргоялда гьоркьоса 150-ялъул (Россиялда – 408-ялъул).

Соналдаса соналде руччабазул кереналда рак унти ккеялъул хӏужаби цӏикӏкӏунел рукӏинги хӏисабалде босун, гьелъие бугеб гӏиллаялъул, цӏодорлъи гьабизе кколеб къагӏидаялъул, сахгьабиялъе ругел ресазул бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна ДГМУялъул онкологияб кафедраялъул доцент, республикаялъул онкологияб централъул хирург-онколог-маммолог Гӏумардибир Мухӏамадовасулгун.

— Гӏумардибир, щиб жо кколеб каранзул рак унти, кин гьеб кколеб?

— Рак унти ккола пуланаб логол клеткаби цӏакъго гӏемерлъи, ай, хӏатталдаса ун гьезул къадар цӏикӏкӏин. Гьелъие бугеб аслияб гӏилла жеги тӏубанго лъалеб гьечӏо. Унти ккеялъе квербакъула клеткабазул геназул ва гормоназул гӏунгутӏабаз, квешаб экологиялъ, заралиял вирусаз, гӏумру гьабулеб къагӏидаялъ, лъимер рехиялъ…

— Гьеб унти «гӏолохъанлъулеб» бугин абула, гӏелмуялъ щиб абулеб бугеб?

— Жакъа гӏолохъанал ясаз бигьаго гӏумру тӏамулеб букӏин ккола гьелъие бугеб аслияб гӏилла. Гьез я магь баччуларо, я хурир чӏарадуларо, хъахӏаб чедги кун, сериалазухъги балагьун, тахида регун, тӏамулеб буго гӏумру. Гьез къанагӏатги кваналаро хъачӏаб, къвакӏараб квен, кванилъ гӏемер хӏалтӏизабула кьаралъи, кватӏун гурони росасе унаро, кватӏун гурони лъимер гьабуларо. Гьел гӏунгутӏабазул «кумекалдалъун» ясазул чорхолъ гормоназул хьвади, магӏна хола, каранзул клеткабазулъ гьел цӏикӏкӏуна, гьелдалъун каранда рак унтиги ккола.

— Кинал гӏаламатазде руччабаз кӏвар кьезе кколеб, кин цӏодорлъи гьабилеб?

— Байбихьудаго рак унти тӏатинабизе захӏмалъула. Тӏоцере гьелъул раккула гьадинал гӏаламатал: руччабазул 80 проценталда гьеб тӏатуна каранде кӏанцӏараб къвакӏараб гороялдасан, кереналда цӏа-кан цӏикӏкӏуна, гьелде багӏарлъи рехула, керен кӏодолъула, моцӏу гьетӏула, гьелдаса би бачӏуна яги ругъун лъугьуна, къвалакье цӏуцӏдул рехула. Квералъ кващун, лъазе кӏола цо-кӏиго сантиметр кӏодолъиялъул рак, УЗИялъ бихьизабула кӏиго-лъабго миллиметр роценалъул рак. Кӏиго сантиметралъул кӏодолъиялде рак унти бахине ункъо-щуго сон бала. Гьединлъидал, щияй чӏужугӏадан щибаб соналъ халгьабизе онкологасухъе уней йигони, маммография ва УЗИ гьабулеб бугони, рак унти цудунго тӏатинабизе кӏола. Хехго тӏатарабгӏан сахгьабизеги бигьалъула.

— Рак унти букӏиналде щаклъи ккедал, тӏоцебесеб иргаялда, чӏужугӏаданалъ щиб гьабизе кколеб?

— Руччабазул 80 проценталда жидедаго тӏатуна каранда рак букӏин. Гӏемерисел лъугьуна гӏумруялдаса ракӏбуссун, хӏинкъун-риххун. Гӏадамазда лъазе бокьичӏого, унти бахчула, унти бугезда цӏехолдула. Тохтурасухъе ине хӏинкъун, гӏемераб заман гӏадада биччала. Рак унтиялда дагьабниги щаклъи ккани, чӏужугӏадан онкологасухъе екеризе ккола. Гьаб заманалъул къагӏидабазул кумекалдалъун, цудунго рак унти тӏатарал руччабазул 70-80 процент тӏубанго сахгьабизе кӏола. Рак унтиялда абула росасда хехго тӏатунеб унтийилан, гьединлъидал руччаби гьезухъги гӏенеккизе ккола.

— Чӏужугӏаданалъ жийгоги, жиндирго гӏагарал руччабиги ракалдаса кин цӏунилел?

— Каранда рак унти ккеялъе бугеб аслияб гӏилла жеги тӏубан лъалеб гьечӏо, гьединлъидал нилъго гьеб сахгьабизеян лъугьине бегьуларо. Россиялда щияй 100 азарго чӏужугӏаданалда гьоркьоса 50-ялъул, Дагъистаналда 31-ялъул каранда рак унти буго. Гьезда гьоркьоса Россиялда холей йиго 15, нилъер республикаялда 12 унтарай. Гьелдаса якъинлъулеб буго рак унти жакъа сахгьабизе кӏолеб букӏин.

— Каранда рак унти ккарал ва гьелдалъун холел руччабазул къадар Россиялъул регионазда бугелдаса Дагъистаналда дагьаб букӏиналъе гӏилла щиб бугеб?

— Дагъистаналда, чӏахӏиял чагӏаздаса, лъималазулги гӏолилазулги къадар гӏемерго цӏикӏкӏун буго, гьеб ккола республикаялда рак унти дагьаб букӏиналъе бугеб аслияб гӏилла. Нилъер республикаялда рак унти тӏатинаби ва гьелъул хъвай-хъвагӏай гьаби цӏакъго гӏодобегӏанаб даражаялда буго, хваравщинав чиги рекӏел унтиялъ, бидул тӏадецуялъ хванин абула. Каранда рак унти бугел руччабазул 70-80 процент унти мухӏкан гьабизе ва сахгьабизе Дагъистаналдаса къватӏире уна, ккарал хӏасилазул баянал гьениса нижехъе ритӏун рачӏунаро.

— Рак унти цудунго тӏатинабиялъул мурадалда, кинал тадбирал тӏоритӏизе кколел?

— Тӏоцебесеб иргаялда, дица абила жалго бетӏергьанал клиникабазе гьукъун буго рак унтаби сахгьаризе, унтарал гьенире ине бегьуларо. Рак унти тӏатинабиялъе бищунго бигьаяблъун ва лъикӏаб хӏасил кьолеблъун рикӏкӏуна скрининговиябин абулеб программа гӏумруялде бахъинаби, ай гӏемерал сахал руччабазул халгьабиялъул тадбир. Гьелда гӏахьаллъизе ккола, бищунго гӏодобегӏанаб къадаралда, руччабазул 70 процент. Дагъистаналдайин абуни, жеги бажаричӏо гьеб тадбиралда 1,5 проценталдаса цӏикӏкӏун руччаби гӏахьаллъизарун. Гьеб тадбир тӏобитӏиялъе къваригӏуна УЗИ ва маммограф аппараталги, жалго бетӏергьанал клиникаби цӏех-рехалда гӏахьал гьариги. Ресал руго, амма жакъа гьеб рахъалъ гьабулеб хӏалтӏи кагътидаго хутӏун буго.

— Унти сахгьабиялъе гьаб заманалъул кинал къагӏидаби нужеца хӏалтӏизарулел?

— Сахгьаби бараб букӏуна унтиялъул даражаялда, унтаралъул ригьалда ва гьелъул чорхолъ ругел цогидал унтабазда. Аслияб къагӏидаялда унти сахгьабула хирургиялъул кумекалдалъун. Хӏасилалъухъ балагьун, операциялдаса хадуб гьабула химия-терапия, гормоно-терапия ва лучевая терапия. Жакъа къоялъул къагӏидабазул кумекалдалъун хирургаз жигар бахъула унтаралъул керен цӏунизе. Церетӏурал улкабазул хирургазухъа бажарула 95 проценталдасаги цӏикӏкӏун руччабазул, нахъе къотӏичӏого, керен цӏунун. Нилъер гьанибин абуни, гьелъул бицинего нечараб хӏал буго, хирургазухъа бажаруларо, цӏакъго дагьал руччабазул гурони, керен цӏунун.

— Нужер гӏолареб жо щиб бугеб, сунца квалквал гьабулеб бугеб?

— Квалквалал цӏакъ гӏемер руго. Рак унти бугезе онкологиялъул централъул диспансералда регизе буго кинабниги 200 койка, къваригӏуна 600-700 койка. Рак унтабазул киналго тайпаби сахгьарула цо специалистас. Цебего заман щун буго каранда рак бугел руччабазе хасаб отделение рагьизе. Унтаразе я койкаби, я дараби гӏолел гьечӏо. Гьединго къваригӏун буго специалистал Россиялъул ва къватӏисел улкабазул онкоцентразе цӏализе ритӏизеги. Республикаялъул онкологиялъул централда гьечӏо чӏужугӏаданалъул керен цӏунулеб къагӏидаялда пластикияб операция гьабун бажарулел хирургал.

Нури Нуриев