Исана июлалда байбихьизе буго коронавирусалъ унтарал гӏадамазул сахлъи цӏунизе къеркьарал тохтурзабазе психологияб кумек гьабизе. Гьелъул хӏакъалъулъ «Хӏакъикъаталъул» бетӏерав редактор Гӏумахан Гӏумахановасулгун гьабураб гара-чӏвариялда бицана «Журавли» абураб Гӏелмиябгун сахлъи цӏуниялъул комплексалъул (НОК) генералияв директор, М.В. Ломоносовасул цӏаралда бугеб Москваялъул пачалихъияб университеталъул (МГУ) профессор, Гъуниб районалъул Шангъодаса Мухӏамад Хӏабибовас.
— Мухӏамад, дуца загьир гьабуна нужер сахлъи цӏуниялъул комплексалда тохтурзабазе кумек гӏуцӏизе бугин абураб пикру. Щай дуда гьеб ракӏалде ккараб?
— Кӏиго моцӏгӏан заманалъ ниж хӏадурлъулел руго тохтурзабазул реабилитациялъе. Улкаялъул машгьурал тохтурзабазухъе цо чанго анкьалъ цебе ругьел битӏана, дора хӏалтӏарал тохтурзабиги рачун, Каспиялъул рагӏалда бугеб нижер комплексалда хӏухьбахъизе рачӏаян. Нилъеда лъала: цӏияб унтиялъул хасият жеги лъалелдего, тохтурзаби хӏалтӏана, свакги кӏочон, кӏвахӏги тун, жидер сахлъи цӏуниялъул санги гьабичӏого, хӏатта гӏумруялъе хӏинкъи букӏинги лъалаго. Гьеб унтиялъ камиял ккезаруна щивасул хъизамалда, коллективалда. Нижедасаги ятӏалъана гӏагарай гӏадан Патӏимат Асхӏабова — Махӏачхъалаялъул больницаялъул «багӏараб зонаялда» хӏалтӏулаго, унтизеги унтун, 52 сонил ригьалда.
Жалгоги унтилин ва рокъосездеги жидеца унти бачӏиналъул хӏинкъи цӏикӏкӏараб, ай тӏасан борчӏараб захӏматаб ахӏвал- хӏалалда хӏалтӏарал тохтурзабазул психикаялде букӏана аслияб тӏадецуй. Бигьаяб жо гуро щибаб къойил — цоцин гурев, цадахъго чанго унтарав холевлъи бихьизе — гьединаб хӏужаялъ бакӏаб асар гьабула ракӏалъе. Гьелъги унти ккезабуна гӏемерисел тохтурзабазулъ. Гьединлъидал гьезие чара гьечӏого хӏажат буго реабилитация. Кин гьеб кумек гӏуцӏилеб? Гьеб масъала нижеца дандбана Россиялъул гӏелмиялги медицинаялъулги центразул хӏалтӏухъабигун ва хӏадурана реабилитациялъул цадахъаб программа. Ракӏалде ккола, Каспиялъул рагӏалда эхетараб, санагӏатал шартӏалги ругеб комплексалда тохтурзабазул сахлъи тӏадбуссинабиялъе цӏикӏкӏараб пайда букӏинин абун. Нижеца разиго къабул гьарила тӏолабго улкаялдаса тохтурзабиги медицинаялъул цогидал хӏалтӏухъабиги.
— Дагъистаналдаса гуребги, тӏолабго Россиялдаса тохтурзаби рачӏине ратила комплексалде. Чан чиясе бакӏ бугеб гьениб? Кигӏан заманалъ гьел рукӏине рес бугеб комплексалда?
— Тохтурзаби къабул гьаризе руго тӏоцебесеб июлалдаса сентябралде щвезегӏан. Цадахъго 60 чи вачӏине рес буго. Гьез комплексалда базе бегьула 7-10 къо. Нижеца гьабураб хӏисабалда рекъон, кӏиго моцӏида жаниб щунусгониги тохтурасе кумек щвела. Бокьилаан, реабилитациялъул болжал цӏикӏкӏинабизе, амма гьеб гӏицӏго нижеда бараб иш гуро. Гӏарцул рес рекъани, бокьун буго реабилитациялъул программа лъабго соналъ гӏумруялде бахъинабизе.
— Цо нухалда дие рес щвана нужер богорокъов кваназе. Гьеб букӏана 27 улкаялдаса гӏахьалчагӏи данделъараб Тӏолгодунялалъул конгресс тӏобитӏулеб мех. Реабилитациялда ругел тохтурзабазе чӏобого кьезе бугищ гьениса квен, яги гьез жидерго гӏарцухъищ босизе кколеб гьеб? Спонсоразул кумек щвезе бугищ нужее яги кинабго «Журавлиялъул» сурсатазухъищ букӏине бугеб?
— Кинабго — квенги, реабилитацияги, рукъзабахъ рукӏинги — тӏаде босулеб буго «Журавли» абураб НОКалъ. Спонсорал гьабсагӏаталда гьечӏо — хьул буго гьел рукӏиналде. Спонсорал щвечӏониги, кинабго гӏуцӏизе буго тӏадегӏанаб даражаялда — гьелда щаклъизецин бегьуларо. Реабилитациялъул аслияб бутӏа ккола кванил режим гӏуцӏи. «Журавли» НОК Питаниялъул централъги нилъергун къватӏисел улкабазул нутрицологазулгун ва диетологалгун дандги бан, гӏуцӏун буго кванил къагӏида, тартиб. Гьабсагӏаталда нижер бухьен буго 27 улкаялъул махщелчагӏазулгун. Нижер руго тӏадегӏанаб классалъул бажари бугел богогьабиги технологалги. Квенги буго татуяб, тӏагӏамаб ва чорхое зарал гьабулареб.
— Тӏоцебесеб июналдаго бегьулароанищ реабилитация байбихьизе?
— Тохтурзаби жеги эркенлъун ратуларо, карантин жеги лъугӏун гьечӏелъулха.
— Бицунеб буго «Журавлиялда» Ракӏалдещвеялъулгун реццалъул парк балеб бугин абун. Гӏадамал хвасар гьарулаго хварал тохтурзабазе балеб памятникищ гьеб? Яги Кӏудияб Бергьенлъиялъул 75-сонилаб байрамалъул хӏурматалдайищ балеб бугеб?
— Улкаялъул президент Владимир Путиница 2020 сон лъазабуна Ракӏалдещвеялъулги реццалъулги лъагӏеллъун. Гьединлъидал нижецаги паркалъе лъуна гьебго статус. Гьениб букӏине буго «Матерям журавлей мира» абураб «кечӏ ахӏулеб» фонтан, Дунялалъул кӏиабилеб рагъда хварал лъималазе памятник. Хӏадурулеб буго коронавирусалъ унтарал гӏадамал хвасар гьарулаго хварал тохтурзабазе мемориалги. Парк рагьизе буго лъагӏалил ахиралде.
— Нужер НОКалда гӏемер рукӏуна халкъазда гьоркьосел гӏелмиял дандеруссинал. Коронавирусалъул темаялда гьединаб данделъи гӏуцӏизе ракӏалда бугищ?
— Бокьун буго тӏасияб соналда COVID-алъул бицунеб гӏелмияб конференция тӏобитӏизе. Гьелда бан гьабун буго хасаб хитӏабги. Ракӏалда букӏана 2020 соналъул 2-5 сентябралда «Биомехатронные системы» абураб темаялда Тӏолгороссиялъул конференция тӏобитӏизеги — гьелда гӏахьаллъизехъин рукӏана къватӏисел улкабаздаса гӏалимзабиги. Коронавирусалъул инфекция тӏибитӏиялда бан, 2021 соналде бахъизе ккана гьеб. Гьеб ишалъулъ нижее квербакъулеб буго МГУялъул Искусственнияб интеллекталъул институталъги механикаялъулгун математикаялъул факультеталъул гӏелмияб къокъаялъги.
— Дида рагӏана, коронавирусалъул унтиги пневмонияги бугев 250 чи къабул гьавизе рес бугилан абун нужеца март моцӏалдаго ДРялъул хӏукуматалде хитӏаб гьабунилан…
— Гӏажаиблъизе ккараб жо гуро гьеб. Нилъеда бихьулеб букӏана дунялалдаго коронавирус хехго тӏибитӏулеб бугеблъи. Батӏи-батӏиял улкабазда гӏемерлъулеб букӏана унтаразулги хваразулги къадар. Больницабазда гӏолел рукӏинчӏо унтарал регизаризе бакӏал. Бичӏчӏулеб букӏана Дагъистаналдаги унти хъинтӏичӏого хутӏулареблъи: ахирал соназда цӏакъго гӏемерлъана цӏализе яги хӏалтӏизе, ялъуни унтуе дару балагьизеян ва дунял бихьизеян абун, республика тун къватӏире сапарал гьарулел дагъистаниял. Гьединаб ахӏвал-хӏалалда, дир пикруялда рекъон, цӏакъ хӏажат буго власталъулги, бизнесалъулги, гӏалимзабазулги, тохтурзабазулги, хӏатта щивав инсанасулги цолъараб ва цокӏалаб хӏаракат. Жидехъа бажарараб кумек гьабизе хӏадурал ва гӏадамал хвасар гьаризе гъира барал гӏадамал гӏемер руго нилъер.
— Мухӏамад, реабилитациялъе нужехъе рачӏина, гӏицӏго вирусологал гурелги, терапевтал, кардиологал, неврологал ва цогидал махщелчагӏи. Жакъа гӏемер чиясе хӏажат буго психологияб кумек, гӏемер руго, унтаразул тӏалаб гьабулаго, рекӏелъ унти ккарал. Бегьулародай гьезухъе консультациялъе рачӏине ресукъал хъизамаздаса гӏадамал? Бажарилародай гьезухъа гьединал гӏадамал чӏобого къабул гьарун?
— Цӏакъаб пикру буго гьеб, гьеб масъала дандбазе ккела реабилитациялде рачӏине ругел тохтурзабазда. Коронавирусалъ квелъ бараб Дагъистаналъул халкъалъе кумекалъе инкар гьабиларин ккола гьез.
— Реабилитациялде рачӏине бегьулищ тохтурзабазул хӏакъалъулъ макъалаби хъварал ва больницабазда бугеб ахӏвал- хӏалалъул хӏакъалъулъ бицарал журналистал, хасго телевидениялда хӏалтӏулел ва, передачаби рахъулаго, коронавирусалъул унти жиделъе ккарал?
— Лъикӏаб пикру буго гьеб! Битӏараб буго: гӏумруялъе хӏинкъи бугеб къокъадулъе ккола журналисталги. Ниж хӏадур руго реабилитациялъе бачӏараб щибаб къокъадулъе цо чанго журналистги ккезавизе. Гьебги дандбазе ккела хадубккун.
— Кӏудияб баркала, гара- чӏвариялъе заман батаралъухъ! Гьарула лъикӏабщинаб ишалъулъ икъбал.