Исана кӏодо гьабуна Кӏудияб Бергьенлъиялъ 75 сон тӏубай. Нилъер гӏолилазда лъазе ккола сундулъ букӏарабали Советияб армиялъул къуват ва сунца кумек гьабурабали вахӏшиял фашистаздаса бергьенлъи босизе…
«РФялда лъай кьеялъул хӏакъалъулъ» абураб законалдаги, «РФялда лъай кьеялъул миллияб доктринаялдаги», «РФялъул гражданазулъ патриотизм куцай» абураб программаялдаги, «РФялда гӏолилазе тарбия кьеялъул хӏакъалъулъ» абураб концепциялдаги ва «ДРялда ватӏан бокьиялъул рахъалъ тарбия кьей» абураб программаялдаги бицунеб буго, социалиял рикьалаби гӏемерлъиялъул хӏасилалда улкаялъул батӏи-батӏиял ригьазулги социалиял къокъабазулги жамгӏияб бичӏчӏиялъулъ санагӏат гьечӏел хиса-басиял кканилан абун. Инсанасул гражданин лъугьинавулел идарабилъун кколел Россиялъул маданияталъулги, искусствоялъулги, лъай кьеялъулги тарбия кьеялъулги рахъалъ букӏараб магӏна тӏубанго тӏагӏана яги цӏакъго мукъсанлъана. Гьелда бан, рехсарал документазда хасаб кӏвар буссинабулеб буго, гӏолеб гӏелалъе тарбия кьолеб мехалда, батӏи-батӏиял миллатазул маданиябгун мацӏазулаб ва психологияб хаслъи хӏисабалде босизе ккеялде.
Нусгоялдаса цӏикӏкӏун миллаталъул вакилзабаз хъулухъ гьабулеб Россиялъул армиялда руго Дагъистаналъул миллатазул вакилзабиги. Щибаб миллаталъул хаслъиги кьочӏое босун ватӏан бокьи куцаялъул иш гӏуцӏани, цӏикӏкӏине буго Россиялъул Рагъулаб къуваталъул цолъи, гъунки ва гуч.
Мех-мехалда СМИяздаса ахӏи бахъуна, Россиялъул армиялъул пуланаб рагъулаб часталда хъулухъ гьабулезда гьоркьоб, миллат сабаблъун, тунка-гӏуси кканилан абун. Бицуна, миллиял къокъаби ругел бакӏазда рагъулаб гӏадлу-низам гӏемер хвезабулинги. Гьединал хӏужаби дагьлъизе руго, тарбия кьолаго, солдатазул миллияб хасиятги кьочӏое босун, хӏалтӏи гӏуцӏани. Гьединаб хӏалтӏул аслулъун букӏине ккола солдатасул хъизамалъулги, рахьдал мацӏалъулги, социалияб хӏалалъулги, сахлъиялъулги, ишцоязда гьоркьоб хьвада-чӏвадиялъулги ва цогидал хасиятазулги хӏакъалъулъ баян. Гьеб хӏалтӏи захӏматаб буго, амма гьединаб къагӏидаялъул хӏасил лъикӏаб ккола.
Офицеразулги сержантазулги тарбиячагӏи куцалел рагъулаб лъай кьеялъул цо-цо идарабазул цӏалул программаялъул хал гьабураб мехалда баянлъана: гьениб гьечӏо культурологиялъул цониги дарс. Командиразда тӏадаб буго жидеца нухмалъи гьабулеб къокъаялда гъорлъ ругел миллатцоял яги ракьцоял солдатазул къапилаялъулгун гӏаммаб мацӏ батизе, гьезул пикру-гӏамал лъазабизе. Гьелъул мурадалда хӏалтӏизаризе бегьула батӏи-батӏиял къагӏидаби: солдатазулгун гара-чӏвари, накъит, ватӏан цӏунулаго, умумуз загьир гьабураб бахӏарчилъиялъулгун къохӏехьеялъул ва ватӏаналъе ритӏухълъи цӏуниялъул хӏакъалъулъ бицин. Дагъистаниялгун гара-чӏварулаго, мисалалъе рехсезе бегьула халкъиял бахӏарзал – Хочбар, Шарвели, Парту Патӏима; Шамил имам, гьесул наибзаби Хӏажимурад, Ахъбердил Мухӏамад, Хӏажи Давуд; рухӏиял церехъаби – шайих Мухӏамад Ярагъский, Гъазигъумекиса Жамалудин. Гьеб рахъалъ пайдаяблъун бихьула «Дагъистаниял: Россиялъул Бахӏарзал. Совет Союзалъул Бахӏарзал. Социалистияб захӏматалъул Бахӏарзал» абураб Зикрула Ильясовасул тӏехь. Гьениб бицунеб буго реццалъе мустахӏикъав 342 дагъистаниясул хӏакъалъулъ.
Миллияб хасият лъазабиялъе квербакъула халкъалъул тарихалъги бакӏалъул гӏадатал лъазариялъги. Масала, 2003 соналъул декабралда хъачагъазде данде къеркьолаго хасаб операция тӏобитӏун хадуб хасаб тӏадкъаялъул аскарияз Владимир Путиние загьир гьаруна Цӏунтӏа районалъул гӏадамазул хӏакъалъулъ лъикӏал пикраби.
Каспийскиялъул гӏорхъи цӏунулезул отрядалъулги Махӏачхъалаялъул гарнизоналъулги солдатазулгун ва сержантазул цӏех-рех гьабураб мехалда, гьезул 79,2 проценталъ абуна батӏияб миллаталъул солдатазулгун гьудуллъи бугин абун. 16,3 проценталъ бицана, жидеца гьудуллъун толин гӏицӏго миллатцоявин абун. 4,5 проценталъухъа бажарун гьечӏоан батӏияб миллаталъул вакиласулгун гьудуллъи гьабун.
Солдатазе тарбия кьолаго, рехсезе мустахӏикъаллъун рикӏкӏуна бахӏарчиял дагъистаниязул цӏарал – Совет Союзалъул кӏицӏул Бахӏарчи, летчик-испытатель Амет-Хана Султанил, Совет Союзалъул Бахӏарзал, летчикал Юсуп Ахъаевасул, Валентин Эмировасул, Леонид Гальченкол, ралъдахъан Мухӏамад Хӏажиевасул, пулеметчик Ханпаша Нурадиловасул, танкист Элмурза Жумагуловасул, Россиялъул Бахӏарзал Аскер Аскеровасул, Мухӏамад Багӏачиловасул, Загьид Загьидовасул, Арзулум Ильясовасул, Хӏажимурад Нурахӏмаевасул, Гӏабдухаликъ Къурбановасул, Мухтар Сулеймановасул, генерал Мухӏамад Гӏумаровасул ва цогидазул.
Нижер цӏех-рехалда гӏахьаллъарал офицерзабазул гӏемерисел мукӏурлъана миллиял бахӏарзазулги, халкъалъул гӏадатазулги, миллаталъул хасияталъул хаслъиялъул ва маданияталъул хӏакъалъулъ мукъсанал гурони баянал лъангутӏиялъе. Гьезул лъабил бутӏаялъ абуна, миллиял къапилабазулгун ва гьезул церехъабазулгун гьабулеб хӏалтӏулъ гӏунгутӏаби ругин абун. «Кин камил гьабилеб батӏи-батӏиял миллатазул солдаталгун гьабулеб хӏалтӏи?» абураб суалалъе жаваб кьолаго, командирзабаз рехсана гьадинал къагӏидаби: миллияб маданияталъулги, педагогикаялъулги, психологиялъулги хаслъи лъазабиялъул мурадалда гӏемермиллатазулаб къокъагун хӏалтӏулел офицерзаби цӏализари; рагъухъан куцалаго, кӏудияб кӏвар бугеб халкъалъул гӏадатги цебетӏеялъе квербакъулеб хасиятги хӏисабалде босичӏого хӏалтӏулел гӏисинал командираз педагогиял гъалатӏал риччангутӏиялда тӏадчӏей гьаби; гӏемермиллатазул къокъаби гӏуцӏиялъул пайдаял къагӏидаби рати; батӏи-батӏиял миллатазул солдатазе тарбия кьеялъул хӏалтӏи камил гьаби; гӏемермиллатазулаб къокъа гъункизабиялъул мурадалда жамгӏияталъулгун бухьен гьаби; батӏи-батӏиял миллатазул солдатазул дандеккунгутӏиялъул гӏиллаби ратимиллиябгун психологияб хаслъиялъул цӏех-рех гьабулеб методика хӏадури; гьеб рахъалъ бугеб цогидазул методикаялдаса пайда боси.