Инсанасул адаб гьаби «модаялдаса» ун буго ахираб заманалда. Адаб гьабилъун рикӏкӏунеб буго ресалда вугев гӏагарав чиясеги, мадугьаласеги, гьоболасеги, хӏата хӏакимчиясецин хӏели. Умумуздасан нилъее ирслъун хутӏараб адаб-хӏурмат гьабиялъул гӏадаталги кӏочон тун, халкъалъул мулкалда хъат барал, жидерго чвантил гурони ургъел гьабуларел, циндаго бечелъарал гӏадамазул къадру борхизабизе хӏаракат бахъулел рукӏуна гьезда сверухъ ракӏарарал хӏелхӏелчагӏи, гьезие лагълъи гьабизе хӏадурал цо-цо гӏадамал. Бечелъигун рес ва къуват кьочӏоеги ккун гьабураб гьединаб гьоркьоблъиялъ хисун буго унго-унгояб адаб гьаби.
Кин гӏолилазда малъилеб унго-унгояб адаб щиб кколебали? Кин гьезда бичӏчӏизабилеб, кинав чи мустахӏикълъулев адаб- хӏурматалъеяли? Гьединаб тарбия кьеялъе аслу, ай пайдаял малъа- хъваязул мугьал, ратула щибаб халкъалъул педагогиял къагӏидабазулъ. Рехселин гьелда бан цо-цо пикраби.
Гӏолеб гӏелалъе тарбия кьолел педагогазги лъималазул эбел-инсуцаги, гьезие насихӏат гьабулаго, гӏемер хӏалтӏизарула «пуланав чиясул адаб гьабе», «гьесул рагӏухъ гӏинтӏаме», «цӏодорго рукӏа» абурал калимаби. Гьебго заманалда бицунаро, сундухъ гьесул адаб гьабизе кколебали, адаб гьабиялъул жамгӏияталъе кинаб кӏвар бугебали. Малъуларо лъималазда адабгун абизе кколел рагӏабиги гьелъул къагӏидабиги. Гьелъул хӏасил ккола чӏахӏиязда аскӏор гӏисиназ хъалиян бухӏиги, херазулгун гӏаммаб мацӏ батунгутӏиги, жиндаса кӏудияв чияс гьабураб бадибчӏваялъул магӏна бичӏчӏунгутӏиги. Гӏасрабаз умумуз гӏуцӏараб хьвада-чӏвадиялъул низам лъаларел гӏолилазе бокьулеб гьечӏо жидер рахъалъ абураб рагӏиги гьабураб бадибчӏвайги – гьел хъачӏго кӏалъала данде.
Инсанасул адаб гьабиялъул аслу ккола рухӏиябги, моралиябги, захӏматалъулабги ва цогидабги хӏаракаталъе сверухъ ругез къимат кьей. Жиндирго адаб гьабуларев чиясда лъаларо дандиясул адаб щиб жояли. «Жиндирго адаб гьабуларес инсулги хӏурмат гьабуларо», «Жиндирго хасият лъаларесда цогидазул гӏамалги бичӏчӏуларо», — гьедин бицунеб буго халкъиял кицабазда.
Буго гьадинаб биценги. Цо росулъа пуланав чиясухъе вачӏун вуго лъабго гӏолохъанчи, жал гӏухьбилъун хӏалтӏизе росеянги гьарун. Дов чияс абун буго, хьитазда жанибе салиги бан, тӏубараб къоялъ гӏи хьихьун бажарани, росизе рази вугин абун. Разилъун руго гӏолохъабиги. Къалъилалде лъабазулго хӏатӏал бидул цӏун руго. Кӏигояс, гӏиял бетӏергьанчиясдеги хьандолаго, хьитазда жаниса салиги нахъе бан, хӏатӏалги чурун, тӏасан катанги къан, хьихьун буго гӏи. Лъабабилес, хважаинас малъухъе, тӏолабго къоялъ гӏазаб чӏамун буго.
Бакъанида рокъоре тӏад руссиндал, кӏиясго ккара-тараб бицун буго хважаинасда, лъабабилес рихьизарун руго бида рецӏцӏулел хӏатӏал. Хӏалтӏизе росун руго авлахъалдаса сахал хӏатӏалгун тӏад руссарал гӏолохъаби. «Живго цӏунизе лъаларев чияс дир гӏиги цӏунуларо, дуего батӏияб хӏалтӏи балагье», — ян абун буго лъабабилев гӏолохъанчиясда гӏиял бетӏергьанас.
Щивав чиясе къимат кьолеб шартӏлъун халкъалъ чӏезабун буго хъизамалдеги, гӏагарлъиялдеги, гьудул-гьалмагъзабаздеги гьесул бугеб бербалагьи. «Эбел йокьуларев чиясе ватӏанги бокьуларо», — ян абун буго халкъияб кици. Унго-унгояб адаб- хӏурматалъул кьучӏги, халкъалъул пикруялда рекъон, буго щивасул рекӏелъги ботӏролъги бессун. Пуланаб хъизамалъул, тухум-кьибилалъул, росдал вакиллъун жив вугеблъи бичӏчӏулев чиясухъа гурони бажаруларо, гӏагараб ракьалдеги, росдал агьлуялдеги, ватӏаналдеги, гӏагарлъиялдегун вац-яцалдеги адаб загьир гьабун.
«Кӏудияв чиясда тӏадаб буго кӏудиявлъун вукӏине» — гьедин малъулеб буго халкъияб педагогикаялъ кӏудиязул адаб гьабизе кколеблъи. Хӏакъикъаталдаги, Дагъистаналъул тарихалда гьечӏо цониги росу яги шагьар тухумалъул, хъизамалъул, жамагӏаталъул кӏудиявлъун рикӏкӏунев чи гьечӏеб. Халкъиял маргьабазулъ цӏодорав херас кумек гьабула нухлул лъабрикьуде ккарав ва кинаб нух тӏасабищилебали ургъулев гӏолиласе, малъула, кинаб улка-ракьалда батулебали «чӏагояб» лъим. Чӏахӏиял чагӏи кидаго рукӏана гӏолилазе нух къалъизабулел чирахъаллъун. «Кӏудияв чилъун» дагъистанияз рикӏкӏуна эбел-эмен, кӏудада ва кӏодоэбел, жиндаса ригьалъ цӏикӏкӏарав, ай пуланав чиясдаса цеве ракьалда вижарав чи. «Чӏахӏияз малъараб гьабичӏев чияс жиндаго тӏаде цӏала кӏудияб балагь», «Кӏудияв чи гьечӏеб рукъалда баракат лъоларо», «Букӏунаро анкьго рукъги микьго кӏудиявги», — гьедин малъула халкъиял кицабаз.
Гьелдаго цадахъ, халкъияб педагогикаялда цӏунун хутӏун руго тухумалъул кӏудиясде ругел тӏалабалги. Гьел рукӏине ккола гӏакъилал, гӏолилазе лъикӏаб хьвада- чӏвадиялъул мисал бихьизабулел, жив кӏудиявин абун, гӏисиназул тӏалаб-агъаз гьабулел ва гьел мекъаб нухде ккезе толарел. Гьединав ватичӏони, кӏудияв чиясухъ гӏинтӏамизе тӏадаблъун гьабуларо. «Кӏудиясухъа бажаризе ккола жив кӏудияв вугеблъи загьир гьабун», «Адабалъул къимат лъалев чиясул гурони адаб гьабуларо», «Бицунев чи гӏабдал вугони, гӏенеккулесулниги гӏакълу букӏине ккела».
Халкъияб педагогикаялда рекъон, лъималазда гьабизе гьитӏинго малъизе ккола инсанасул адаб: «Лъимер куцай, кинида букӏаго, бече – кварида бухьун букӏаго». Инсанасул къадру гьабула, жамгӏияталъул гьесул хӏакъалъулъ бугеб пикруги кьочӏое босун: «Мун къадруявлъун рикӏкӏине бокьун батани, лъимадул адаб-хъатир гьабе».
Гӏакъилав чияс кидаго гьабула инсанасул адаб, тӏоцебесеб иргаялда лъималазул – гьезул тӏалаб гьабулаан, жеги эбелалъул ургьисанго. Ракӏалде щола дирго эбелалъ рагъда чӏварав вац Нажмудинил хӏакъалъулъ бицунеб букӏараб хабар: «Кваназе гӏодор чӏараб мехалда, лъимаде йигей дие гьес кидаго кьолаан кванил кӏиго бутӏа. Цо – дуе, — ян абулаан гьес, кӏиабилеб – дур ургьиб бугеб лъимадуе. Гьевги вуго инсан. Мун лъикӏ кваназе ккола, досиеги щвезе букӏине», — ян. Лъимадул тӏалабгун адаб гьаби ккола хъизамалъги, мадугьалзабазги, гӏагарлъиялъги лъимаде йигей чӏужугӏаданалъул тӏалаб гьаби – гьединаб бербалагьи буго тӏолго дагъистаниязул. Нилъеда лъала, гӏемер лъимал ругеб хъизамалъухъе унев гьоболасги кидаго цадахъ росула гьезие сайгъатал. Гьедин лъималазул рекӏелъ бижула адабияб бербалагьи.
Лъималазе тарбия кьола хӏалтӏулеб мехалдаги. Хасаб бербалагьи куцалаан чадидехун. Къотӏноб басандизе унеб лъимадухъ кодоб чед бихьани, вахъун чӏовухъе кваназе бегьуларин, чед цӏунизе кколин бицунаан. Жидерго мисалалдалъун бичӏчӏизабулаан чадил адаб гьабизе. Масала, нухда гӏодоб батараб чед кодобе босула ва, тӏаса хӏур-махӏги кӏутӏун, лъилниги хӏатӏикье кколареб бакӏалда лъола. Чадие гӏатӏ буцулеб мехалда, гьелъул цониги къатӏра гӏодобе бортизе толароан эбелалъ. Корохъа рокъобеги чед босулаан, бацӏцӏадаб чӏартилъги жемун ва, гьитӏинаб лъимерго гӏадин, карандеги къан. Гьеб кинабго бихьулаан лъималазда ва гьезги хӏаракат гьабулаан чадилги жидее чед-хинкӏ чӏезабулел эбел-инсулги къимат гьабизе.
Тӏаде вачӏарав гьоболасулги, тухумалъул кӏудиязулги, мадугьалзабазулги гьабулеб адабги мисаллъун чӏолаан лъималазе. Адаб гьабилъун ккола ургъелги рохелги бащад гьаби, цӏодорай, росулъго къадру бугей херай гӏаданалъул малъиялъухъ гӏинтӏами, кӏудияв чиясул гьари тӏубай.
Кӏудияб адабгун дагъистанияз къабул гьавулаан гьобол. Гьесда разиго дандчӏвалаан, цӏехолаан хъизам-агьлуялъул сахлъиялъулги, гӏагарлъиялъулги, хӏалтӏи- пишаялъулги хӏакъалъулъ. Гьоболасда цебе рокъоб гъалмагъир ккезе толароан – гьесул ракӏ пашманлъунгутӏизе. Гьоболасе ракӏгъеялъе ахӏулаан гӏагарлъигун мадугьаллъи. Чӏахӏиязул мажлисалда чӏечӏого, лъимал унаан цогидаб рокъорехун – гьезие квалквал ккунгутӏизе. Гьалбадерил тӏалаб гьабизе ихтияр букӏана кӏудиял лъималазул. Амма гьелги бегьулароан чӏахӏиязул харбилъ журазе, гьез гӏицӏго кьолаан кӏудиязул суалазе жавабал.
«Кӏудияв чи хӏакъир гьавизе тоге, гьесда нахъаса вахъа, чӏахӏиязе кумек гьабе, амма гьабураб жоялъул бицун веццаруге – гьеб буго дуда тӏадаб борч; чӏахӏиязда гьоркьов гӏодове виччан вукӏа, лъай дурго бакӏги гьезул харбида гьоркьове лъугьунеб мехги; кӏудияв чи дандчӏвараб мехалда, гьесдаса цебе салам кье; кинаб хӏалтӏи байбихьаниги, цин чӏахӏиязулгун гӏакълу дандбай», — гьедин малъула халкъияб педагогикаялъ.