Улкаялъул аслияб законалда хиса-басиял гьаруна. Гьезул рахъккуна гӏадамазул 76 проценталъ.
Кинал хиса-басиялха гьарурал?
1. Халкъазда гьоркьосел къотӏи-къаяздасаги аслияблъун гьабизе Россиялъул Конституция, ай пуланаб хӏукму гьабулаго, тӏоцебесеб иргаялда, улкаялъул аслияб законалде мугъчӏвай гьабизе.
2. Улкаялъул хӏукуматалъул председателасулги, министразулгун федералиял идарабазул нухмалъулезулги, губернаторазулги, сенаторазулги, депутатазулги ва судиязулги къватӏисеб улкаялъул гражданство яги гьениб гӏумру гьабизе кьолеб ихтияр букӏин гьукъизе.
3. Пачалихъиябги муниципалиябги власталъул идарабазул бухьен щулалъизабизе.
4. Конституциялда хъвазе «Пачалихъияб советалъул хӏакъалъулъ» баян.
5. Улкаялъул хӏукуматалъул председатель, гьединго гьесул заместителал, федералиял министрал тасдикъ гьариялъул ихтияр кьезе Пачалихъияб Думаялъухъе.
6. Къуваталъул ведомствабазул киналго нухмалъулел ва прокурорал президентас тасдикъ гьаризе, Федерациялъул Советалъулгун гӏакълуги дандбан.
7. Хисизаризе президентасде ругел тӏалабал: гьес Россиялда гӏумру гьабизе ккола 25 соналъ (гьабсагӏаталда бихьизабун буго 10 сон), гьев вукӏине бегьуларо батӏияб улкаялъул гражданинлъун яги гьениб гӏумру гьабизе ихтияр бугевлъун (рищиязул заманалда гуревги, гьездаса цебеккунги). Гьединго, президентлъиялъул болжалалъул хӏакъалъулъ бицунеб бакӏалдаса нахъе босизе «иргадал» абураб рагӏи.
8. Конституциялъулаб судалъе ихтияр кьезе, президентасул бихьизабиялда рекъон, законопроектазда гъоркь гъулбасиналде, гьел Конституциялде рекъонкколищали хал гьабизе.
9. Федерациялъул Советалъе ихтияр кьезе, президентасул бихьизабиялда рекъон, Конституциялъулабги Верховныйги судазул судияби хъулухъалдаса рахъизе, судиясул статус тезе бегьуларел ва жидерго яхӏ-намусгун къадру суризабулел ишал гьез гьарун ругони.
10. Конституциялда хъвазе: Аллагьасда божи ккола умумузухъан щвараб къиматаб ирс ва гӏурус халкъ рикӏкӏуна пачалихъ гӏуцӏулеб халкълъун.
«Ельцинилалъул» бакӏалда «путинилаб»
Борис Ельцин президентлъун вугеб заманалдаги гьарун рукӏана Конституциялда хиса-басиял. Амма гьел рукӏинчӏо исана гӏадин гӏемерал.
Масала, 2008 соналда, президентасулги Пачалихъияб Думаялъулги болжал цӏикӏкӏинариялда ва депутатазе премьерас хӏисаб кьеялда бан, хиса-басиял гьаруна Конституциялъул гӏицӏго ункъо статьяялда. 2014 соналъул байбихьуда хисизабуна Аслияб законалъул микьго статья ва нахъе рехана цо – Арбитражалъул тӏадегӏанаб суд къаялда ва прокурорал хӏалтӏуда теялъул тартиб мухӏкан гьабиялда бан. Гьебго соналъул риидал гьабуна кӏиго статьяялъул хиса-баси: гьелдалъун Федерациялъул Советалда гьабуна «президентасул квота».2020 соналъул июлалда хисизабуна Конституциялъул 41 статья ва тӏаде жубана щуго цӏияб статья. Гӏаммаб къагӏидаялда хисизабуна улкаялъул Аслияб законалъул 62 процент. Абизе бегьула «ельцинилалъул» бакӏалда «путинилаб» Конституция къабул гьабунилан. Гьелдалъун хисизабуна 25-ялдаса цӏикӏкӏун соналъ хӏалтӏулеб букӏараб политикияб системаги. Хисизаричӏого хутӏана Конституциялъул 1-себ, 2-леб ва 9-леб бутӏрул – гьел хисизаризе ккани, чарагьечӏого ахӏизе ккола Конституциялъулаб собраниялъул данделъи ва хӏадуризе ккола цӏияб Аслияб закон.
Улкаялъул власталъул гӏуцӏи
Федералияб Собраниялде хитӏаб гьабулаго, президент Владимир Путиница тӏоцебесеб нухалда рехсана Конституциялда гьаризе кколел хиса-басиял. Пачалихъияб Думаялда гьезул хӏакъалъулъ бицун хадуб абизегӏанасеб битӏизаби гьабичӏого, къабулги гьаруна гьел. Гьел хиса-басиялги аслияб къагӏидаялда хъинтӏулел рукӏана власталъул болъабазул бухьеназда. Аслияб пикру букӏана 1993 соналдаса нахъе билълъанхъизабураб ва президентасул пикру-рагӏи аслияб къуватлъун рикӏкӏунеб республикаялдаса рорчӏизе хӏаракат гьабулаго, власталъул къуват чучлъизе толарел къагӏидаби ралагьи.
Масала, реформаялъул хӏасилалда Думаялъе ихтияр щвана премьерги, вице-премьералги, «гражданиял» министралги тасдикъ гьаризе (гьелдаса хадуб президентасда тӏалъула гьел тӏамизе). Гьебго заманалда, Конституциялъ ихтиярги кьун, къуваталъулал ведомстваби мутӏигӏлъизе ккола битӏахъего президентасе.
Цӏикӏкӏине руго Конституциялъулаб судалъул ихтияралги. Гьелдаго цадахъ Федерациялъул Советалъе ихтияр щола, президентасул бихьи- забиялда рекъон, КСалъул ва цогидал судазул судияби хъулухъалдаса рахъизе.
Кинаб пикругун гӏуцӏун бугеб Пачалихъияб Совет? Гьеб гӏуцӏун букӏана 2000 соналда – президентасда цебе бугеб гӏакълу дандбалеб идара хӏисабалда. Амма гьеб нахъе гьабун букӏана, Конституциялъул 80-абилеб статьяялда рехсарал президентасул ишал такрар гьарулел ругинги абун. Гьелда тӏалъулел ишал баянлъизе ратила гьелъул хӏакъалъулъ законопроект къабул гьабураб мехалда.
Халкъалъе бугеб пайда щиб?
Конституциялда хъвана инсанас моцӏалъ гӏумру гьабизе хӏажатаб гӏарцул роценалдаса дагьаб гуреб моцӏрол харж букӏинеги ва щибаб соналда пенсиязул индексация гьабизеги кколин абун.
Амма Конституциялда социалияб рахъалъ гьарурал хисабасиязул гӏемерисел «рижана» захӏматхалкъалъул хитӏабазул кьучӏалда: улкаялъул бетӏерасухъе гьел кьуна президентас тасдикъ гьабураб ва парламентарияздасаги, гӏалимзабаздасаги, жамгӏиял хӏаракатчагӏаздасаги гӏуцӏараб хӏалтӏул къокъаялъ. Социалияб блокалда хъвана, масала, гӏурус мацӏ пачалихъ гӏуцӏулеб мацӏ бугинги, хӏакъикъияб тарих цӏунизе кколинги, Аллагьасде божилъи умумузул ирсалъул хазина бугеблъиги. Конституция цӏилъана сахлъи цӏуниялдеги, гӏелмуялдеги, маданияталдеги, волонтерлъиялдегун гӏолилаздеги бугеб пачалихъалъул хасаб бербалагьиялъул хӏакъалъулъ бицунел пунктаздалъун. Гьел нормаби рехсон рукӏана федералиял законазда, гьанже гьел росана Конституциялде.
Къабул гьаруралго хиса-басиязухъищ гьаракь кьураб?
Конституция хисизабиялда бан жамгӏияталда рукӏарал бахӏсал жеги ракӏалда ратила. Аслияб пикру букӏана Федералияб Собраниялъги, Пачалихъияб Думаялъги, Конституциялъулаб Судалъги къабулги гьарун, хӏакъикъияллъунги рикӏкӏунел хиса-басиязухъ гьаркьал кьезе тӏами кколин улкаялъул бюджеталъул сурсат пасат гьабиян абураб далил.
Хӏакъикъат букӏана гьадинаб. Хӏалтӏулеб Конституциялъул ичӏабилеб бетӏералда рекъон, гьелда хиса-басиял гьарураллъун рикӏкӏуна Пачалихъияб Думаялдагун Федералияб Собраниялда ругел депутатазул цӏикӏкӏарасеб бутӏаялъ гьезул рахъ ккун бугони. Регионалиял парламентазул лъабил бутӏаялдаса кӏигоялъ гьел къабул гьаруралдаса нахъе хиса-басиял къуваталдеги лъугьуна. Федералиябги регионалиялги парламентаз къабул гьарун хадуб хӏалтӏизе байбихьана хисабасиязул хӏакъалъулъ законалъул лъабабилеб статья (хиса-баси къуватаблъун лъугьиналъул хӏакъалъулъ бицунеб); КСалъул хӏукмуялдаса хадуб – кӏиабилеб (тӏолгороссиялъулаб пикру загьир гьабиялъул тартибалъул хӏакъалъулъ). Хӏалтӏулеб бугеб Конституциялда рекъон гуреб, КСалъ тасдикъ гьабураб хиса-басиялда рекъон гӏадамазда гьаркьал кьезари законалде рекъон кколареблъун бихьана цо-цо экспертазда. Амма КСалъ гьеб иш ритӏухъ гьабуна, щайгурелъул законалъул лъабабилеб статья хӏалтӏизе байбихьараблъун рикӏкӏаралдаса нахъе гьелъулги букӏуна юридикияб къуват ва гьелда рекъон гьабураб хӏукмуги букӏуна хӏакъикъияблъун ва ритӏухъаблъун. Гьединабго хӏукму гьабуна судияз Аслияб законалда рекъон тӏолабго Россиялда гьаркьал кьезариялда банги: халкъалъ пикру загьир гьаби Конституциялъ ритӏухъ гьабула – гьеб ккола «народовластиялъул принцип», ай конституциялъулаб гӏуцӏиялъул кӏудияб кӏваралъул аслу цӏуни.
Улкаялъул жамгӏиятаз разилъунгутӏи загьир гьабун букӏана президентасул болжал хъвагӏаялда банги цогидал рахъаздаги. Амма Конституциялъулаб Судалъ ритӏухъ гьаруна киналниги хиса-басиял ва гьел нахъе рахъинарун бажаризе гьечӏо Инсанасул ихтиярал цӏунулеб Европаялъул судалде (ЕСПЧ) хитӏаб гьабуниги: халкъалъ къабул гьарурал хиса-басиязда рекъон, Россиялъул ихтияр буго къватӏисел улкабаз гьарурал къотӏабазулгун хӏукмабазул сан гьабичӏого чӏезе, ай гьездаса инкар гьабизе.