Коронавирус — балагьаб унти
Марталдаса нахъе республикаялда пандемиялъ унтаразул къадар 10000-ялдаса тӏаде ана. Унтул кӏиабилеб карачел гьулчун бачӏинадай-бачӏинародай абураб суалалъ рахӏатхвезабун буго гӏадамазул.
Гьеб рахъалъ республикаялда бугеб ахӏвал-хӏалалъул бицун нижеца гара-чӏвари гьабуна сахлъи цӏуниялъул министрасул заместительлъун гӏемерал соназ хӏалтӏарав Гӏабдула Хӏажиевасулгун.
Чӏванкъотӏи гьечӏеб мехалъ цӏикӏкӏуна щакдарабиги
— Тахшагьаралъул 1-себ больница-ги, республикаялъул инфекциялъулаб ва 2-аб. клиникаялъул больницаги (ветераназул госпиталь) цӏун руго унтаразул. Ахӏвал-хӏал къо бахъанагӏан хӏалуцине рес буго, гьединлъидал кӏванагӏан цӏодорлъи гьабеян, гӏадамазда бичӏчӏизабизе мурадгун вачӏана дун нужехъе, — ян байбихьана Гӏабдула Набиевичас.
— Цӏар-цӏарккун рехсечӏониги, унтарал жаниса камураб цониги больница гьечӏо жакъа Махӏачхъалаялда. Гьебго хӏал бугин абизе бегьула цогидал шагьараздаги. Гъизляралда маскабазул низам цӏикӏкӏинабуна, Гъизилюрталда, Хасавюрталда, Дербенталда. Цо-цо районаздаги унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб буго. Гьединаздаса рехсезе бегьула Цӏумада ва Нугъай районал.
Амма гӏадамазда рагӏа-ракьанде щун бичӏчӏулеб гьечӏо унтул бугеб хӏакъикъат. Бичӏчӏизе толебги гьечӏо. Мисалалъе босилин, «Роспотребнадзоралъул» нухмалъиялъ гьабураб лъазаби гӏадаб жо буго интернеталда тӏибитӏизабун, гьелъухъ валагьун вукӏана дун. Цо чӏванкъотӏун гӏадамазул суалал раккулареб хӏалалда бицунеб гьечӏоанха гьениб жидеего абизе бокьараб жо. Халкъалда бичӏчӏулеб хӏалалъ бицунебги гьечӏо, гьелдаго цадахъ халкъалде гӏайибги гьабулеб буго, унтудаса цӏуна-къай гьабулеб гьечӏин абун.
Дие абизе бокьараб жо буго, гӏорхъичӏваялъул низам бигьа гьабуниги, гьелъул кӏиабилеб, лъабабилеб бутӏа байбихьаниги бихьичӏониги, гьабсагӏат бугеб ахӏвал-хӏалалдаса чучлъизе биччачӏого, жидеего цӏодорлъи гьабун рукӏине ккела гӏадамал. Гьеб буго дир аслияб мурад.
Жакъа «Роспотребнадзоралъ» гьабураб хӏалтӏуе къимат кьезе кколев чи дун гуро, амма ракӏ-ракӏалъ абуни гьезул жигарчилъиялда разиявги гьечӏо. Мисалалъе, гьал къоязда къватӏибе бачӏана республикаялда унтаразул къадар 10 000 чиясдаса тӏаде анин абун баян. Амма гьеб къадар буго марталдаса нахъе унтаразул гӏамм гьабун данде босараб тарих. Ахираб анкьида чан чи унтарав, чан сахлъарав, хварав, щиб районалда, щиб росулъ бищун гӏемер унтарал ругел, хӏинкъи бугеб хӏалалъ иш щиб мухъалда бугебали щай гьез мухӏканго баян къватӏибе кьолареб?
Гьез дагӏба балеб жо буго гӏадамаз жидеего цӏуна-къай гьабулеб гьечӏилан. Кин гӏадамаз гьеб гьабилеб, тӏадехун ругез жидецагоги гьелъие ресал дагь гьарулел ругеб мехалъ? Бертабазул рукъзалги рагьани, унтудаса цӏуна-къай гьечӏого гӏадамаз хӏажатго гьечӏого дандеруссиналгги гьарулел ругони, кин гьел шартӏал цӏунулел гӏадамаз? Цояздаса цоял чӏахӏиял бертабазул рукъзал руго Махӏачхъалаялда. Гьа, гьенив берталъе арав чи метргун бащдаб манзилги цӏунун, гьурмада маскаги ххун чӏезе вугищ столалда нахъа, цояв чӏаниги, кӏиабилев, лъабабилев чӏолищ? Гьединго цо чияс кверазде спирт гьоркьоб бугеб лъим пунхъани, цоясул кверги бачун хадуб, кӏиабилесул бачиналде цебе речӏчӏизабизе бугищ гьес гьебго лъамалъи, чан чи берталъе вачӏуневали хӏисабалде босанищ гьез? Гьединал мисалал рукӏаго, кинаб цӏуна-къаялъулха бицунеб?
Цӏар кинаб лъуниги, добго буго мун
— Къо гьоркьоб къо бахъун гӏадин бицунеб буго унтул кӏиабилеб карачелги тӏаде щвезе бугилан. Амма гьелдаго цадахъ цӏалул цӏияб соналде школал хӏалтӏизе риччазе рукӏиналъул бицана, республикаялъул Лъай кьеялъул нухмалъиялъ данделъиги ахӏун. Гьединго хӏукуматалъул идарабиги чӏара-хьараб низамалда хӏалтӏулеб къагӏидаялде нахъруссунел руго…
— Кӏиабилеб бутӏаялъухъ ралагьун чӏун руго нилъ, амма гьабсагӏат бугелда цӏар щибха кколеб? 1000 чи унтун вугони цохӏо шагьаралда, гьелда цӏар «кӏиабилеб карачел» абун лъуниги щиб, тӏоцебеселъул хутӏелилан лъуниги щиб, гӏадамал унтун руго. Амма дида лъалеб жо буго цо. Гӏадлу-низам кьваризабичӏони, гьабсагӏат бугелдаса ишги бичча-бихъан танани, школал къаялде бачӏинаха иш. Гьедин ккечӏого букӏине киналго ресал руго, гьеб ресалдаса пайда босизе ккола нилъер щивас. Ахӏвал-хӏал чучлъизе биччачӏого, берцинго тохтурзабаз малъарабги гьабун ругони иш лъикӏ букӏина.
— Республикаялда унти тӏибитӏаралдаса гьале щуябго моцӏ сверулеб буго. Цебеккун букӏаралъул хӏисабги гьабун, додинаб рескъотӏараб хӏал ккечӏого букӏине гьаб нухалъ унтуда дандечӏей гьабизе ресал кинал рихьулел дуда?
— Ресал руго. Тӏоцебесеб иргаялда, гӏадамал жиндир заманалда тохтурасухъе унел ругони. Гьури чӏван, мегӏер чвахун, гӏадатияб гриппалъул рукӏунел гӏаламатал загьирлъаралго, жинде къватӏул унти щун бугин, гьеб хӏинкъи бугеб жо гурин чӏечӏого, тохтурасухъе ине тадбир гьабулеб бугони чияс, унтаразул къадар дагьлъизе буго.
Кӏиабизе босани, доб мехалъ гӏадин гуреб, тохтурзабазе гьанже гьеб унтуда дандечӏезе хӏалбихьи щун буго. Щивав тохтурасул гьеб унтудаса цӏунизе жиндирго хасаб сурсат букӏинчӏо, гьеб гуребги, гьезда мекъи бихьизе абулеб мех гуро, гӏемерисел тохтурзаби жалго рихха-хочун лъугьана гьеб гӏузруялда цере. Гьелъги ахӏвал-хӏал бигъинабуна. Гӏемерал тохтурзаби жалго унтана, чангиял хвана. Гьанже рагӏулеб гьечӏогури цониги тохтур унтанилан. Щай абуни, дару-сабабги, хӏажатаб къайи-цӏаги буго, анлъго моцӏалъ букӏараб хӏалуциналъ кьураб дарсги хутӏана.
Цоги гьадинаб жоги буго дир кӏвар буссинабизе бокьараб. Цевеккун гьаб гӏузруялъ унтарав чиясул гьабсагӏат щиб хӏал бугебали цӏех-рех гьабулеб бугищ-гьечӏищали суалги буго рагьараблъун хутӏун. Гьев живго тохтурасухъе вачӏинегӏан чӏечӏого, рокъо-рокъоре хьвадунги гьесул сахлъиялда хадуб халкквей букӏине ккела. Коронавирусалъ унтарав чиясе хадубккунги чанги кӏвекӏенал гьаризе рес буго гьелъ. Босилин, гьесул цоги гӏузру букӏун батани, мисалалъе, чакаралъул диабет яги тӏул унти. Дагьабго заманалдасан гьесулъ унти кӏиабизе багъаризе бегьула. Гьединлъидал: «Цо нухалъ унтун вукӏана, тӏокӏалъ гьесде гьеб гӏузру щоларо», — абун ракӏги парахат гьабун чӏечӏого, гӏага-божаразулги букӏине ккола гьесда хадуб хал кквей. Участкаялъул больницаялъул, поликлиникаялъул хӏалтӏухъабазги тӏаса квер босун тезе бегьиларо гьединал гӏадамал.
Вакцина гьоркьоб ккун, зулму гьабуге
— Коронавирусалде данде дунялалда тӏадго тӏоцебе вакцина бахъана нилъер хӏукуматалъ. Гьелда тӏад гьарурал хӏалбихьиязги лъикӏаб хӏасил кьунин абулеб буго. Кин бугониги, гьелдехун халкъалъул божилъи гӏолеб гьечӏолъи бихьулеб буго. Жалго лъикӏал рахъун чорхолъе гьеб биччазе разилъиларилан абулел чагӏи гӏемерал руго.
— Жибго вакцинаялъе къимат кьезе дун лъугьинаро, дун гьелъул агьлу гуро. Гьелъие къимат кьезе батӏияб хасаб лъайги хӏалбихьиги хӏажалъула. Амма гӏадамазул бугеб рахӏатхвей дида бичӏчӏула. Гьезул щакдараби щай цӏикӏкӏунел ругел? Медицинаялъул гӏалимзабазул жидерго гьечӏо цо ккураб пикру. Мисалалъе, цӏех-рехал гьарулеб цо пуланаб медицинаялъул институталда абулеб буго вакцина гьедин къокъаб заманалда жаниб хӏадур гьабуларин, гьелъие лъикӏ хӏадурлъизе кколилан. Цогидал рохун руго къокъаб заманалда Россиялда кӏванин вакцина къватӏибе биччазе, гьеб лъикӏ бугилан. Лъабабилез абуни хъвалеб буго гьеб хӏадур гьабулаго гӏиси-бикъинал ругониги, хӏалбихьиялъул заманалда, 30-40-ниги хиса-басиял кканин абун. Гьеб баян дуцаги цӏалана, дидаги бихьана, хутӏаразги гьелдаса пайда босичӏого батилищ? Гӏиси-бикъинал ругониги, гьелги гъалатӏаллъидал кколел, гӏадамазул гьелъ рахӏат хвезабичӏого букӏинищ?
Гьединлъидал хӏажат буго цо маслигӏат. Цояс гьадин бицун, дос адин бицун, гӏадамазул бетӏер биххизабичӏого, киналго дандеги ракӏарун цо пикруялде рачӏине.
— Гьеб вакцина чара гьечӏого гьабизе кколин абулел чагӏиги руго. Нагагь гьеб жидеего гьабизе гӏадамаз биччачӏони, гьезие харжал кьезе гьечӏин, штатал къокъ гьаризе ругин, хӏинкъаби кьолел ругин абурал харбалги рагӏула.
— Дидаги рагӏана гьелго харбал. Амма гьеб битӏун гьечӏоха. Чиясда тӏад зулму гьаби ккола гьеб. Батӏияб жо буго чиясда берцинго бичӏчӏизабулеб бугони. Мисалалъе, отпускалдаса вачӏунев хӏалтӏухъан ватани, гьесда абулебги бугони: «Мун сахго вукӏин тасдикъ гьабулеб кагъатги босун вачӏа поликлиникаялдаса», — ян, гьеб батӏияб иш буго. Амма вакцина гьабичӏони, дуе хӏалтӏулъ кӏвекӏенал гьаризе ругин хӏинкъаби кьун, гьелдацин течӏого гьев хӏалтӏудаса ватӏа гьави буго чиясда тӏад зулму гьаби. Дун гьелда тӏад рекъоларо.
— Кин букӏаниги, Гӏабдула, щуго моцӏалъ цебе букӏараб хӏалкъайги, кӏудияб рахӏатхвейги гьечӏого, «кӏиабилеб карачел» бачӏаниги, дагьаб бигьаго гьелъул бакӏлъи борхизе кӏолилан кколищ дуда?
— Кутакалда кӏола. Амма цӏуна-къай гьабизе гӏадамазда лъанани. Мисалалъе, щиб хӏажалъи букӏараб жакъа киса-кирего бертабазул рукъзал рагьизе? Гьел рагьичӏого хутӏани, гӏадамазе кколеб къварилъийищ бугеб? Гьединго тагӏзияталги, магӏирукъзалги щай дагьабги мехалъ къан течӏел? Шагьаралда жанир хьвадулел маршруткабиги руго жаниса хӏурул цӏун. Хӏуруда цадахълъидал кинабго инфекция букӏунеб. Гьелда релълъарал цогидалги мисалал руго унти тӏибитӏиялъе квербакъулел. Гьединлъидал, цоги нухалъ абуниги, жалго гӏадамазда бараб буго парахалъиги лъикӏлъиги. Гьабсагӏат бугелдаса иш чучлъизе биччани, иш квешаб бакӏалде бачӏунеблъи гьезда бичӏчӏизе ккола. Тӏад ругезул буюрухъаздеги, малъа-хъваяздеги мугъчӏвай гьабун чӏечӏого, щивав чияс жиндасаго байбихьун гьабе цӏодорлъи. Гьеб мехалда кӏвезе буго нилъеда гӏузру нахъе бачахъизе.