Дунялалда тӏадго коронавирусалъул пандемия тӏибитӏулеб букӏиналда бан, рахӏат хвезабун буго «Хӏакъикъаталъул» цӏалдолезулги. Гьеб рахъалъ жакъа республикаялда бугеб ахӏвал-хӏалалъул, гьелдаса цӏуни-къай гьабизе кколел къагӏидабазул бицун, нижер суалазе жавабал кьуна ДРялъул Роспотребнадзоралъул Управлениялъул отделалъул начальник Мурад Рамазановас:
— Мурад, коронавирусалъ гӏадамал унтиялъул рахъалъ Дагъистаналда щиб хӏал бугеб?
— Тӏадеялдаса тӏаде цӏикӏкӏунеб буго унтаразул къадар. Гьоркьохъеб хӏисабалда, щибаб къоялъ республикаялда хъвай-хъвагӏай гьабулеб буго 82 унтарасул. Унтаразул 38,4 процент буго Махӏачхъалаялда. Цӏикӏкӏун унтулел руго 50 сонил ригьалдаса тӏаде арал чагӏи (53,4 %).
Цӏех-рехаз бихьизабулеб буго, аслияб куцалда, унти тӏибитӏулеб букӏин хъизамалъул чагӏазул бухьеналдалъун ва гӏемерал гӏадамал данделъулел бакӏазде иналдалъун.
— Республикаялда кин гӏуцӏун бугеб унтун рукӏин чӏезабиялъул цӏех-рехал тӏоритӏиялъул иш?
— Коронавирусалъул тестирование гьабиялъе ичӏго базаялда гӏуцӏун руго лабораториял: лъабго — Роспотребнадзоралда, ункъо -пачалихъалъул медучреждениязда, кӏиго — коммерциялъулал лабораториязда. Гьединал цӏех-рехал тӏоритӏула туберкулезалъул больницаялъул бактериологияб лабораториялдаги. Гӏаммаб къагӏидаялда сордо-къоялда жаниб 3648 чиясухъ хал-шал гьабизе гӏураб къуват буго.
— Гӏадамазде кинха коронавирус бахунеб?
— Къватӏул унтабиго гӏадин, коронавирусги тӏибитӏула унтаразул чинхъи-хъегӏиялъул къатӏрабаздасан. Гьеб гуребги, гьеб бахине бегьула нуцӏил чорокаб кверкъелалдасан, кӏалалда, магӏазукъалазда яги беразда чорокал кверал хъваялдалъун.
— Коронавирусалъ унтун рукӏин кин лъалеб?
— Свакаялъул асар, хӏухьел цӏазе захӏмалъи, цӏа-кан бахин, сири бай, бетӏер, щекъер ва ччорбал унти, хъегӏи, мегӏер буччин. Цо-цо мехалда букӏуна чехь-бакьазул гӏадлу хвей, ракӏ багъари, щвезе бегьула риххел, ай гриппалда ва гӏадатияб квачалъул унтиялда релълъарал.
— Гӏумруялъе хӏинкъи бугеб къокъаялде гьоркьоре щал унел?
— Гьеб вирусалъ унтизе бегьула бокьараб ригьалъул чагӏи. Амма, загӏипаб иммунитет бугел, лъимал ва 65 сонил ригьалдаса тӏаде арал чагӏи рикӏкӏуна хехго унтизе рес бугеллъун.
— Коронавирусалда ва гриппалъул вирусалда гьоркьоб кинаб батӏалъи бугеб?
— Коронавирусалъул ва гриппалъул вирусалъул рукӏине бегьула релълъарал гӏаламатал. Амма гьезул генетика буго цӏакъ цоцада релълъинчӏеб.
Гриппалъул вирус гӏемерлъула хехго ва гьелъул гӏаламатал тӏатуна кӏиго-лъабго къоялдасан. Коронавирусалъе абуни хӏажалъула 14 къо.
— Кин лъазе кӏолеб хас гьабун коронавирусалъ унтун рукӏин?
— Жиндир заманалда тӏатинабуни, бигьалъула гьеб захӏматаб унтудаса сах гьаризе. Инсанасул чорхолъ коронавирус бугищали лъазабиялъе Роспотребнадзоралъул гӏелмиял идарабаз хӏалтӏизабула молекуляриябгун генетикияб къагӏида. Гьелъул кьучӏалда тӏобитӏула тестирование. Роспотребнадзоралъул диагностикиял лабораториязда чӏезарун руго къваригӏунел алатал ва лъикӏал специалистал.
— Цо-цо тохтурзабаз абулеб буго ковидги, ихдал-хасалихъе бахунеб гӏадатияб грипп гӏадаб унтилъун лъугьине бегьулин…
— Битӏараб буго, коронавирусги лъугьине бегьула цоясдаса цогидасде бахунеб, грипп гӏадаб унтилъун. Гьеб тӏубанго тӏагӏинеги бегьула. Кинабго бараб буго вакцинабазул хӏасилалда.
— Щиб жо кколеб «самоизоляция», гьелъул кинаб пайда бугеб?
— Цоцаздаса тӏезари ккола коронавирусалдаса цӏуниялъе гьабулеб тадбир. Цӏа-кан бахарал, хъегӏулел, чинхъулел гӏадал гӏаламатал ругел чагӏи рокъор чӏезе ккола.
— Коронавирусалъ унтарав рокъов вугони, хъизамалъул чагӏаз щиб гьабизе кколеб?
— Чара гьечӏого киназго кьезе ккола анализал. Тесталъул хӏасилалъухъ балагьун, гьел больницаялда регизаризе бегьула яги 14 къоялъ рокъобго карантин лъазабула.
Гьединго, лъималазда бицина коронавирусалдаса цӏунизе кколеб къагӏидаялъул. Бицина микробал кин тӏиритӏулелали ва квералгун гьумер чуриялъул букӏунеб кӏваралъул. Хъизамалъул щивав чиясул букӏине ккола жиде-жидер хасаб полотенце, цаби чурулеб щетка ва цогидабги. Рокъобе ризго биччала цӏияб гьава.
— Цо-цо тохтурзабазгицин абулеб рагӏана рахунел унтабаздаса цӏуниялъе маскабазул кинабгӏаги пайда букӏунарин…
— Гьеб буго кьучӏ гьечӏеб хабар. Медицинаялъул маскабаз нилъ цӏунула вирусаздаса. Къватӏул унтабаздаса цӏуниялъецин чара гьечӏого маскаби разе ва къойида жаниб чанго нухалъ гьел хисизе ккола.
— Коронавирус бахиналдаса нилъго цӏуниялъе щиб гьабизе кколеб?
— Аслияб жо ккола рацӏцӏалъи цӏуни. Щибаб гӏужда сапнаца кверал чурила ва хӏалтӏизарила вирусал чӏвалел жал.
Кӏванагӏан квер хъваге гьурмада. Кидаго цадахъ букӏине ккела дезинфекция гьабулел жал. Унге гӏемерал гӏадамал ракӏарарал бакӏазде. Кверал рачиналдаса инкар гьабе, аскӏор ругезда гьоркьоб кӏиго метралдаса дагь гьечӏеб манзил чӏезабе.
— Нилъер республикаялда кида байбихьизе бугеб коронавирусалда данде прививка гьаби? Жидеего бокьунищ яги хӏалица тӏамунищ вакцинация гьабизе бугеб?
— Дагъистаналде бачӏана коронавирусалда данде чӏолеб вакцинаялъул тӏоцебесеб партиялъул 42 доза. Гьеб кинабго хӏалтӏизабизе буго медицинаялъул хӏалтӏухъабазда гьабизе, щайгурелъул гьел ккола гӏумруялъе хӏинкъи бугел бакӏазда хӏалтӏулел чагӏи. Кватӏичӏого бачӏине буго вакцинаялъул цӏияб партияги. Прививка гьабизе буго жидеего бокьун.
— Коронавирусгун къеркьолаго, хасалихъе гӏадамал унтизе байбихьулеб гӏадатияб гриппги кӏочене бегьиларо. Кида байбихьизе бугеб гьелдаса цӏуниялъе прививка гьабизе? Республикаялда гьелъие хӏажатаб вакцина бугищ?
— Исана республикаялде бачӏине ккола гьелъул 1450000 доза. Лъималазе – 850000, чӏахӏиязе — 600 000 доза. Исана ракӏалда буго 60 проценталдаса цӏикӏкӏун халкъалъе прививка гьабизе. Республикаялде бачӏун буго вакцинаялъул тӏоцебесеб партияги. Прививка гьабиялъе бищунго лъикӏаллъун рикӏкӏуна сентябрь-ноябрь моцӏал. Гьеб гьабун кӏиго анкьидаса лъугьуна чорхолъ букӏине кколеб даражаялъул иммунитет. Гьебги хӏисабалде босун, прививка гьабизе ккола грипп тӏибитӏизе байбихьилалде цебе. Вакцинация гьабун хадуб, лъагӏалидасан иммунитеталъул къуват лъугӏулелъул, гьеб гьабизеги ккола санайил.