Школалде учительлъун дун хӏалтӏизе лъугьаралдаса нахъе унеб буго 50 сон. Бокьун буго араб гӏасруялдаги ва жакъасеб гӏумруялдаги учителасдехун бугеб бербалагьи загьир гьабизе.
Советияб заманалда учителасул къиматги, къадруги ва гьесул гьабулеб тӏалабги тӏадегӏанаб даражаялда букӏана. Гьесие гьарулел социалиял бигьалъабиги рукӏана. Масала, чӏобого кьолаан бухӏизе цӏулги тӏурччиги. Гьебги щивасул кӏалтӏе щвезабулаан. Мухӏу Гӏалиев президентлъун вугеб заманалда учителасе, кигӏан бухӏаниги, ток чӏобого букӏана. Гьанже абуни учителасе коммуналиял хӏажалъабазе моцӏалъе кьола 1300 гъурущ. Харжал абуни, цӏакъго мукъсанал руго. Гӏумру гьабиялъе хӏажатаб гӏарцул роцен цӏикӏкӏинабуна, амма учителасул харжал цӏикӏкӏинарулел гьечӏо. Гӏемерисел школазда завучасул хӏалтӏи бащдаб ставкаялде бачана, амма гьес гьабизе кколеб хӏалтӏи, цӏикӏкӏун гурого, дагьлъичӏо. Бащдаб ставкаялда ругел завучазе щола 14-16 азарго гъурущ. Жакъасеб ахӏвал-хӏалалда гьеб цӏакъ мукъсанаб жо букӏин хӏакъаб буго.
Цебе учитель лъималазде семизе бегьулаан, хӏатта гӏинцин кьурулаан. Гьелъул хӏасилалда цӏалдохъабазул гӏадлуги букӏана. Жакъа цӏалдохъабазул гӏадлу гьечӏо, гьезие гьеб гьабизе учителасул ихтиярги гьечӏо. Цере цӏалдохъаби учитель вугеб бакӏалдаса батӏияб свериги бахъун унаан. Гьеб букӏана гьезие кьолеб тарбиялъул, гӏадлуялъул, гьезулъ куцараб чӏахӏияздехун бугеб адабалъул хӏасил. Гьанже абуни цӏалдохъаби учителасул бадире женкӏелел рукӏуна. Дагьабниги кьварун рагӏи абуни, цо-цо цӏалдохъабаз хӏинкъабицин кьола учителасе. Гьедин гьез гӏарзги бахъун, хӏалтӏудаса нахъе аралги ратизе бегьула учительзабазда гьоркьор. Гьединал цӏалдохъабазул умумулги жидерго лъималазда ва гьез гьабулеб мекъаб пишаялда тӏадрекъола. Пикру гьабе, гӏун бачӏунеб гӏелалъул жакъа гӏадинаб гӏадлу хвараб хьвада-чӏвади, гьезда гьоркьоб кколеб дагӏба-къец букӏанищ советияб школалдаяли. Гӏадлу буго тарбиялъул аслу.
Жакъа абуни, учитель хутӏун вуго цӏалдохъанасе лъикӏаб бицунев. Гьелъул хӏасилги нилъеда якъинго бихьулеб буго. Амма лъалеб жо буго, учитель цӏалдохъанасде семуларо яги гьесие гӏадлу гьабуларо гӏицӏго гьев битӏараб тарбиялде вачин мурадалъ гурого.
Цогидаб рахъ босани, советияб школалда рукӏана цо авторасул цӏалул тӏахьал. Гьанже абуни, историялъул букӏа, хӏисабалъул, гӏурус мацӏалъул ва цогидал предметазул рукӏа, тӏахьал руго 4-5 батӏияв авторасул. Цӏалул программабиги зама-заманалдасан хисизарулел руго. Дир пикруялда, цебе гӏицӏго мелги доскаги гурого букӏинчӏеб мехалъ, цӏалдохъабазул лъаялъул даража тӏадегӏанаб букӏана. Хасго ЕГЭ баккун хадуб цӏалдохъанасул гӏаммаб лъай боси гӏодобе ккана. Жинцаго тӏаса бищизе бугеб махщалие къваригӏунел предметазда тӏадчӏейги гьабун, цӏалдохъанас рехун толел руго цогидал предметал.
Гьанже лъай босиялъе рихьизарун руго цӏакъго захӏматал программаби. Хасго байбихьул классазул цӏалдохъабазе кьолеб буго цебе чӏахӏиял классазе бихьизабун букӏараб материал. Чӏахӏиял классазе бихьизабураб материал захӏматаб буго цо-цо предметазул. Жидерго рахьдал мацӏ лъазабиялъе рихьизарурал сагӏтал цӏакъго мукъсанал руго. Масала, 4-9 классазе анкьие цо сагӏат кьун буго рахьдал мацӏ лъазабиялъе. Цо анкьалъ литература, цогидаб анкьалъ грамматика гьабизе кколеб буго гьеб предметалъул учительзабаз. Жакъа, киналгоязде гӏунтӏун лъимал гӏурус мацӏалда гурого кӏалъалареб мехалъ, бегьилаан гӏурус мацӏалъул сагӏталги дагь гьарун, гӏагараб мацӏ лъазабиялде кӏвар кьезе. Гьеб суал цӏакъ хашго тун буго.
Учителасдехун бугеб тӏаса-масагояб бербалагьиялъул хӏасиллъун ккола цӏалдохъабаз къанагӏат гурого гьеб махщел гьанже тӏаса бищулеб гьечӏолъи. Дун пединституталда цӏалулеб мехалда физикаялъулгун математикаялъул факультеталда нижер курсалда вукӏана 150 студент. Гьанже абуни, рагӏана цо группагицин хӏалалъ бакӏарулилан. Лъаларо, гьеб уяб жойищали. Цо-цо районазул администрацияз, учительзаби гӏолел гьечӏолъиялда бан, учительлъиялде цӏализе лъугьаразе стипендиялда тӏадеги щуазарго гъурущ кьолеб буго. Гьедин букӏаниги, гьенире цӏализе унел къанагӏат руго. Гьеб ккола школазда учительзабазе мукъсанабго харж букӏиналъул хӏасил.
Школалда цӏалдохъаби регӏизе толел гьечӏо жидее рихьизарурал предметазул программаялда рекъон лъай босизе. Цӏалул соналда жанир рачӏуна аза-азар кагътал цӏалдохъаби батӏи-батӏиял конкурсазда, проектазда, батӏи-батӏиял платформабазда ругел олимпиадабазда гӏахьаллъизе кколилан абун хъварал. Кинабха кколеб гьел конкурсазулги, проектазулги, олимпиадабазулги хӏасил? Гӏезегӏан лъикӏаб ккола. Учительзабаз хӏадурула цӏалдохъабазе материал, щола гьезие тӏоцересел бакӏал. Чахъабиги цӏунараб, бацӏалги гӏорцӏараб гӏадаб жо ккола.
Лъай кьеялде бугеб хашаб бербалагьиялъул хӏасиллъун ккола цӏалул сон лъугӏараб мехалъ школалъе гӏиси-бикъинаб ремонт гьабиялъе гӏарцул сурсатал кьунгутӏиги. Учительзабаз жидецаго росизе ккола лажбарги, гьеб бахине щеткабиги ва цогидабги. Советияб заманалда, цӏалул сон лъугӏидал, ремонталъе биччалаан гӏарац. Рукӏуна цо-цо школазда эбел-инсухъа ремонт гьабиялъе гӏарац бакӏарулеб бугилан гӏарзалги. Чӏезабулеб гьечӏо учителасе мелги, кагъатги ва гьеб гуребги. Къокъго абуни, бокьилаан тӏадал идарабазул хӏалтӏухъаби учителасул захӏматалъе мустахӏикъаб къимат кьеялда тӏад ургъизе.
Мухӏамад-Хӏабиб Халилбегов,
Хунзахъ районалъул
Мочӏохъ росу