Мичӏчӏ некӏого лъалаан даруяб чӏахӏ гӏадин. «Канон врачебной науки» абураб Авиценнал тӏехьалда буго: «Мичӏчӏгун къанцӏа жубараб жо тӏадги чӏван, катаналъ бухьани, тӏихь рагьун бачӏунин, гьеб къвакӏуларин, сахлъулин. Мичӏчӏил тӏанхал хӏарараб хӏуралъ магӏарзул къалахъа би чвахи къотӏизабула»,-ян.
XVI гӏасруялдаса байбихьун, мичӏчӏ белъараб лъим гӏатӏидго хӏалтӏизабулаан гьуъруздасан, бакьаздаса ва тӏончӏол рукъалдаса чвахулеб би чӏезабиялъе.
Ракъарал соназ магӏарул росабалъ гӏадамаз кваниеги хӏалтӏизабулаан мичӏчӏ. Гьелъул гьабулаан карш ва чурпа, жакъаги гӏадамаз гъираялда кванала мичӏчӏил чадалги хинкӏалги. Ракъидал, кӏвекӏун тӏанхалгун, тӏаде щван цӏамгун, мичӏчӏ чӏаго кваналаан.
Нусго унтиялъул дару
Гӏелмиял цӏех-рехаз чӏезабун буго мичӏчӏ витаминазул тӏабигӏияб нахърател букӏин. Лимоналда дандеккун, мичӏчӏилъ кӏиго нухалъ цӏикӏкӏун буго аскорбинка, гъарцӏи, цӏекӏу, гьединго ламадуралда гъорлъ бугелдаса мичӏчӏилъ гӏемерго цӏикӏкӏун букӏуна каротин. Гьеб гуребги, мичӏчӏ бечедаб буго К, Е ва В витаминаздалъун, гьединго железо, магний, медь, кальций гӏадал микроэлементаздалъун. Масала, инсанасе мехелалъ гӏола мичӏчӏил 20 тӏанхилъ бугеб А витамин.
Черхалъе цӏакъ пайдаяблъун рикӏкӏуна мичӏчӏил тӏамхазулъ букӏунеб хлорофилл-гӏурччинаб пигмент. Гьелъ квербакъула черхалъул киналго гӏуцӏаби лъикӏ хӏалтӏиялъе, хасго чехь-бакь, ракӏ, бидурихьал ва хӏухьел цӏалел лугби. Мичӏчӏица черх цӏунула батӏи-батӏиял унтабаздаса, масала, цинга абулеб захӏматаб унтудаса.
Тарихиял хӏужаби
Некӏсияб Рималъул солдатаз квачалдаса цӏуниялъе кверазда мичӏчӏ лъулъалеб букӏун буго;
Тӏоцебесеб ва Кӏиабилеб дунялалъул рагъазул заманалда, квас-квасалъул бакӏалда, гьабулеб букӏана мичӏчӏил ретӏел.
Рагъул заманалда мичӏчӏ хӏалтӏизабулаан витаминал гӏоларого лъугьунеб унтудаса цӏуниялъе;
Холодильник гьечӏеб заманалда хехго холел кванил нигӏматал, масала, гьан ва хӏан цӏунулаан мичӏчӏилъ;
Ахихъабаз мичӏчӏил тӏокӏкӏел хӏалтӏизабула харинацӏ хвезабиялъе;
Англиялда гьабула мичӏчӏил чагъир;
Мичӏчӏидаса бахъула тӏабигӏияб гӏурччинаб релъен.
Мичӏчӏил зарал букӏуна
Къанагӏатги вукӏунаро мичӏчӏица кверал рухӏичӏев чи, амма гьеб хехго уна ва черхалъе гьелъул кинабгӏаги зарал букӏунаро.
Мичӏчӏидаса пайда босизе бегьуларо:
Хехго би бетулел чагӏаца;
Лъимаде йигей гӏаданалъе, хӏинкъи букӏуна лъимер биххиялда.
Тохтурас кьуни гурони, дараби хӏалтӏизарулев чияс мичӏчӏ кваназе бегьуларо.
Бидул тӏадецуй дагьаб бугони, мичӏчӏица гьеб жеги гӏодобе ккезабула.
Мичӏчӏ хӏалтӏизабулел цо-цо чагӏазул тӏомоде рала тӏанкӏал.
Даруялъе букӏине мичӏчӏ бакӏарула гьеб тӏегьалеб мехалда, хӏалтӏизабула гьелъул тӏамах. Бакъвазабула рагӏдукь, гьури хӏалтӏулеб бакӏалда, масала, мокърокь дализабун. Цӏунизе ккола регьел гьечӏеб, бацӏцӏадаб гьава бугеб бакӏалда.
Мичӏчӏил тӏокӏкӏелалъ чорхое чӏаголъи кьола, гьелъ чорхолъ би цӏикӏкӏинабула ва гьелда гъорлъ гемоглобин гӏемерлъизабула. Гьединго гьелъ кумек гьабула тӏул, ццидалкъвачӏа, кванирукъ, хъватбакь унтарал чагӏазе. Бидулъ цӏикӏкӏун бугеб чакрил къадар дагь гьабула.
Тӏаде щун буго мичӏчӏил заман. Тӏадехун бицунебги хӏисабалде босун, лъикӏаб букӏина «херлъилалде», тӏегь балелде, мичӏчӏил нахърател гьабуни.
Йод ва кальций
Гӏалимзабазул пикруялда рекъон, лъимал сах-саламатго гӏей бараб буго эбел-инсуца лъималазе кьолеб тарбиялда, кванда ва витаминазда. Хехго гӏолел лъималазул чорхое къваригӏуна гьезул жакъасебги метерисебги къоялъул сахлъи жидеда барал йод ва кальций гӏадал микроэлементал. Йод гӏунгутӏиялъ лъимадул сахлъи нахъе ккола, 10-15 проценталъ мукъсанлъизабула гӏакълу-лъай.
Тӏолалго улкабаздаса гӏалимзабазул баяназда рекъон, чорхолъ йод мукъсанлъани гӏадалнахуе ва психикаялъе жагъаллъи кколеб буго. Амма гьеб буго жиндаса цӏуна-къазе, жиб тӏагӏинабизе бегьулеб гӏузру. Лъимер сах-саламат гӏеялъе, йодго гӏадин, къваригӏуна кальцийги. Гьездаго цадахъ гӏун бачӏунеб черхалъе щвезе ккола Д витаминги. Гьелъ квербакъула лъималазул чорхолъ кальций регьине.
Нури Нуриев