РФялъул Роспотребнадзоралъул баяназда рекъон, регионазда тӏибитӏун буго грипп унти. Тохтурзабазги абулеб буго февраль моцӏалда гьеб жеги хӏалуцине бегьулиланги.
ДРялъул Сахлъи цӏуниялъул министерствоялдаса щварал баяназда рекъон, жакъа Дагъистаналда гриппалда данде прививка гьабун буго 510 азарго чиясе. Планалда буго халкъалъул 45 проценталъе, ай миллионгун 370 азарго чиясе прививка гьабизе. Гьенибго бицухъе, 2025 соналъул декабралда Дагъистаналда гриппалъ унти цӏикӏкӏун буго 29 проценталъ, гъоркьиса букӏараб хӏалалде дандеккун.
Гьеб хӏалги хӏисабалде босун, ниж дандчӏвана республикаялъул рахунел унтабазул больницаялъул кафедраялъул доцент, медицинаялъул гӏелмабазул кандидат, ДРялъул мустахӏикъав тохтур Гӏабдурахӏим Хӏусниевгун ва гьабуна гьадинаб гара-чӏвари.
— Гӏабдурахӏим, тӏоцебесеб иргаялда гриппалъ щал унтулел?
— Иммуннияб гӏуцӏи загӏипаб букӏиналда бан, тӏоцебесеб иргаялда гриппалъ унтиялдалъун гӏумруялъе хӏинкъи бугеб къокъаялда гьоркьоре уна лъимал, херал чагӏи, халатрахъарал унтабаз кӏвекӏулел, лъимаде ругел руччаби, ВИЧ-СПИДалъ унтарал, рекӏел унтаби ва рак унти бугел гӏадамал.
Жакъа Дагъистаналда тӏибитӏун буго кӏиго батӏияб тайпаялъул грипп: гонконгалъулаб ва заманалъулаб (сезонияб). Гонконгалъулаб грипп буго гӏемерго захӏматабги. Гӏемерисеб мехалда гьелъ унтула гӏолохъанаб гӏел. Араб гӏасруялъул 60-70-абилел соназдаги Дагъистаналда тӏибитӏун букӏана гонконгалъулаб грипп, гьанже гьеб тӏадбуссун бачӏун буго. Жакъасеб гӏолохъанаб гӏелалъул гьечӏо гьелда данде къеркьон бажарулеб иммунитет. Гьелдалъун гьел захӏматаб куцалда унтулелги руго.
— Гонконгалъулалдаги хасалил заманалъулаб гриппалдаги гьоркьоб щиб батӏалъи бугеб?
— Гонконгалъулаб букӏуна захӏматаб, гӏемераб мехалъ тӏаса унареб, цӏа-кан бахунеб, щекъер унтулеб, гьуърул гьоролеб.
Грипп букӏуна лъабго батӏияб тайпаялъул вирусазул (штамм):
(HINI), (H3N2) ва В/Colorado/06/2017. Аслияб куцалда Дагъистаналда тӏибитӏун буго кӏиго батӏияб тайпаялъулаб. Гьез унтичӏого рукӏиналъе прививка гьабизе ккола, унти багъарилалде кӏиго-лъабго анкьалъ цебе, тохтурасул бербалагьиялда гъоркь. Жакъа грипп тӏибитӏиялъе бугеб аслияб гӏилла ккола гӏадамаз жиндир заманалда гьелда дандечӏолеб прививка гьабулеб гьечӏолъи.
— Гриппалъул аслиял гӏаламатазул бицани…
— Гриппалъ черхалъул цӏа-кан бахинабула 37-39 градусалде, гьединго букӏуна бетӏер унти, ракӏбагъари, лагӏи, кваназе бокьунгутӏи.
Гриппалда хадуб бачӏуна магӏазукъалал руччи, щекъер унти, мукъулукъ гьорой, букари. Кӏиабилеб, лъабабилеб къояз байбихьула хъегӏи ва каранда жаниб бакӏлъиялъулаб асар лъугьин. Гриппалъул букӏунаро, гӏадатияб къватӏул унтул (ОРЗ) гӏадаб, бачӏинахъего мегӏер чвахиги хъегӏигун хӏалценги.
— Гриппалъ унтарав больницаялда вегизе кколищ?
— Грипп букӏуна батӏи-батӏияб: бигьаяб, гьоркьохъеб, захӏматаб ва загьруяб.
Бигьаяб ва гьоркьохъеб формаялъул грипп рокъобго сах гьабула, захӏматаб ва загьруяб бугони, больницаялда регизе ккола, хасго рекӏелгун бидурихьазул ва гьуърузул халатрахъарал унтаби ругел чагӏи.
— Гриппалъ унтарал чагӏи хвеялда хӏинкъи букӏунищ?
— Нусго соналъ цебе «Испанка» (HINI) абулеб тайпаялъул гриппалъ щибаб соналъ холев вукӏана миллион чи. Гьеб букӏана гриппалдаса цӏунулеб вакцина гьечӏеб заман. Нилъер заманалдаги щибаб соналъ гриппалдалъун дунялалдаго хола 250-500 азарго чи. Дагъистаналда гриппалдалъун чи хвей ккола къанагӏатаб лъугьа-бахъин.
Жибго гриппалдалъун чи холаро, гьелъ захӏматаб хӏалалде ккезарула унтарал ва загӏипал лугби. Вирусалъулаб гьуърул гьорой, рекӏел ччобори загӏиплъи, менингит, энцефалит, ургьисалабазул ва тӏулал гӏунгутӏаби гӏадал унтаби ругел чагӏи гьелъ загӏип гьарула, хӏатта хвезеги рес буго.
— Гриппалдаса цӏуниялъе кинал тадбирал гьаризе кколел?
— Аслияб куцалда гьел тадбиразда гьоркьобе уна: лъикӏаб квен, черх лъадари, щибаб къоялъ бацӏцӏадаб гьаваялда тира-свери, кверал чури, цӏияб гьава рокъобе биччай. Гьединго грипп тӏибитӏараб заманалда гӏемерал гӏадамал ракӏарараб бакӏалде инчӏого чӏей, чара гьечӏого ине кколев вугони, кӏалалда, гьурмада маска бай, хъегӏулев чиясдаса 1,5-2 метралъ рикӏкӏад чӏей, жамгӏиял бакӏазда магӏазукъалазда, кӏалалда ва беразда квер хъвачӏого тей. Беццараб буго рокъове щведал, сапун бахун, кверал чури, магӏазукъалал цӏамул лъеца чури, иммунитет цӏикӏкӏиналъе, къойида жаниб цо чайдул гъуд гьоцӏо хӏалтӏизаби.
Гриппалдаса цӏуниялъе кӏудияб пайда букӏуна ражи ва пер гӏадал умумузул дарабазулги.
— Рес бугищ цо сезоналда жаниб кӏиго нухалъ гриппалъ унтизе?
— Буго, гриппалда дандечӏолеб прививка гьабун гьечӏони, кӏиго нухалъги унтизе бегьула. Амма гьев унтула кӏиго батӏияб тайпаялъул (штамм) вирусалъ.
— Унтани щиб гьабизе кколеб?
— Рокъов чӏезе ккола. Рокъосезги унтарасулгун гьоркьоблъи дагь гьабила. Гьесие хъулухъ гьабулес чара гьечӏого гьурмада маска базе ккола. Унтарас цӏунизе ккола бусадул низам, гьекъела лимонгун чай ва, захӏматго унтани, тохтурасде хитӏаб гьабила. Щуго къоялъ, къойида жаниб ункъо нухалда, гьекъезе ккола осельтамивиралъул таблеткаби.
— Грипп сах гьабиялъе хӏасил кьолел дараби ругищ?
— Цӏа-кан цӏикӏкӏин, тату гьечӏолъи, бетӏер ва щекъер унти гӏадал гӏаламатал тӏатиндал, байбихьизе ккола гриппалдаса сах гьаризе. Чӏахӏиязул 38,5, лъималазул — 38 градусалде цӏа-кан бахинчӏого гьеб гӏодобе ккезабизелъун дараби гьекъезе бегьуларо. Цӏакъго цӏикӏкӏун цӏа-кан бахани, хӏинкъи букӏуна гьелъ ччорбал ва щукӏдул рукӏкӏинариялда, гӏадалнах жагъал гьабиялда. Цӏа-кан гӏодобе ккезабиялъе гьекъезе ккола осельтамивир ва арбидол, къойида жаниб — ункъо нухалъ. Загьруял жал ургьиса къватӏире инариялъе цӏикӏкӏараб къадаралда гьекъезе лъикӏаб буго чай, рахь, какао ва компот.
Гриппалъул тӏоцересел гӏаламатал тӏатарабго гьекъезе лъикӏаблъун рикӏкӏуна арбидол. Мегӏер чвахулеб яги буччун бугони, бидурихьал гӏатӏид гьаризелъун, магӏазукъалахъе тӏинкӏила тизин яги називин, гьеб инабизе бегьула жаниса мегӏер цӏамул лъеца чурунги. Щекъер унтулеб бугони, гьеб содадул лъеца ххулила.
Унти байбихьун чанго къоялдасан, хъегӏиялда цадахъ захӏматго бачӏине бегьула ахтуги, гьеб мехалъ гьекъезе лъикӏаб буго лазолван, амбробене.
Антибиотиказ грипп сах гьабиялъе кумек гьабуларо, ай гьез вирусазе асар гьабуларо.
— Хехаб кумек яги тохтур кида ахӏизе кколев?
— Дараби хӏалтӏизаруниги лъабго къоялъ 38-39 градусалдаса тӏаде араб цӏа-кан гӏодобе кколеб гьечӏони. Хӏухьел цӏазе захӏмалъидал, каранда жаниб унти цӏикӏкӏиндал. Гьоркьосаго къотӏулареб бакъвараб хъегӏи ва цо къоялдаса цӏикӏкӏун ракӏбагъари яги лагӏи халатбахъунеб бугони.
Нури Нуриев