Ахираб 10 соналда жаниб республикаялда рак унти цӏикӏкӏун буго 35 проценталъ.
ДРялъул онкоцентралдаса щварал баяназда рекъон, гьабсагӏаталда Дагъистаналда ракалъ унтун вуго 4881 чи (2350 бихьинчи ва 2531 чӏужугӏадан). 2025 соналда, каранда рак унти бугин абун, хъвай-хъвагӏай гьабун буго 581 чӏужугӏаданалъул. Нилъер республикаялда соналдаса соналде цӏикӏкӏунеб буго ракалъ унтаразул къадар ва гьеб «гӏолохъанлъулебги» буго.
Рак унти букӏин лъайдал, унтарасе дунял кӏийиде бикьула. «Унтилалде» букӏаралда хутӏула ругьунаб гӏумру, бокьулеб хӏалтӏи, гьудул-гьалмагълъи ва гӏагарлъи, «унтун хадуселда» — цохӏо живго.
Онкологаз абула, кигӏанго захӏмат бугониги, сахлъиялде хьул букӏине кколин.
Рак унти ккеялъе рукӏунел гӏиллабазул, гьеб сах гьабиялъе онкоцентралда гӏуцӏун ругел ресазул, гьелдаса цӏунизе кколеб куцалъул бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна ДРялъул онкологияб централъул тӏадегӏанаб категориялъул хирург Гьитӏиномухӏамад Мухӏамадовасулгун: — Гьитӏиномухӏамад, рак унти сундалъун ккезе бегьулеб?
— Рак унти ккола черхалъул пуланаб логол клеткаби цӏакъго гӏемерлъи, ай гьезул къадар хӏатталдаса ун цӏикӏкӏин. Гьелъие бугеб гӏилла жеги тӏубан лъалеб гьечӏо. Ракалъ унтиялъе квербакъула чиясул геназул ва гормоназул гӏунгутӏабаз, химия гъорлъ бугеб кваница, цӏикӏкӏун дараби хӏалтӏизариялъ, нерваби понцӏозариялъ, квешаб экологиялъ, заралиял вирусаз, гӏадлу гьечӏого гӏумру гьабулеб букӏиналъ, хъалиян бухӏиялъ, мехтизарулел жалаздаса ва наркотиказдаса кеп босиялъ. Гьел гӏиллабаз загӏиплъизабула инсанасул иммунитет, ва рак унти байбихьула черхалъул цо клеткаялъул гӏадлу хвеялдасан.
— Рак унти «гӏолохъанлъулеб» бугин абула, гьелъие гӏилла щиб?
— Тӏадехун рехсарал гӏиллабазде тӏадеги гьелъие бугеб аслияб гӏилла ккола жакъа гӏолилаз бигьаго гӏумру тӏамулеб букӏин. Гьезие бокьуларо бакӏаб хӏалтӏи: я магь баччуларо, я хурир хӏалтӏуларо, хъахӏаб чедги кванан, сериалазухъги балагьун, тахида регун унеб буго хӏалчӏахъадазул гӏумру. Гьез къанагӏатги кунаро хъачӏаб, къвакӏараб квен, кванилъ гӏемер хӏалтӏизабула кьаралъи, чакар. Кватӏун гурони ясал росасе унаро, кватӏун гурони гьез лъимер гьабуларо. Гьединлъидал хола ясазул гормоназул магӏна, гьел цӏикӏкӏуна каранзул клеткабазулъ, гьелдалъун гьезул каранда рак унтиги ккола. Гьел гӏунгутӏабазул «гӏайибаздалъун» ккола гӏолилазул чорхолъ рак унти.
— Щулияб сахлъи бугев чи унтулищ ракалъ?
— Гьединав чиясул сахлъи цӏунула гучаб иммунитеталъ. Амма лъикӏаб сахлъи кьурав чиги унтизе бегьула.
Рак унти ккеялъе цо гӏилла букӏунебани, бигьаго букӏинаан гьелда данде къеркьезе. Рак унти букӏине бегьула эбел-инсудаса ирсалъе щварабги, вирусал-бактериязул «гӏайибалдалъун» ккарабги, гӏураб къадаралда пихъалгун овощал щвечӏолъиялъ ва кколеб къагӏидаялда черх кӏвекӏуларого букӏиналъ ккарабги.
— Ракалдаса цӏуниялъе бищунго цӏикӏкӏун сунде кӏвар кьезе кколеб?
— Гьуъразда рак унти ккеялъе аслияб гӏиллалъун рикӏкӏуна хъалиян бухӏи, гьеб гуребги, хъалияналъ рак ккезабула кӏветӏалда ва мукъулукъалда.
Дагъистаналда тӏоцебесеб бакӏалда буго руччабазул курмузда рак унти ккеялъул хӏужа, кӏиабилеб бакӏалда — гьуъразда, лъабабилеб бакӏалда — тӏомода, ункъабилеб бакӏалда — чохьода ва бицатаб бакьалда, щуабилеб бакӏалда — предстателияб цӏекӏгьанада…
Кьучӏдасанго хисун буго жакъа гӏадамаз гӏумру гьабулеб къагӏида. Тамахаб гурони квен кваналаро, рахӏаталда черх тун буго. Гьале дуе цоги рак унти ккеялъе рукӏунел гӏиллаби. Гӏемер заманалъ гӏодор кӏусиялъ ва саяхълъиялда хьвадиялъ рачуна предстателияб цӏекӏгьанада рак унти ккеялде. Ракалдаса цӏуниялъе гьабизе ккола сахаб гӏумру: химия гъорлъ гьечӏеб квен, бацӏцӏадаб лъим, черх кӏвекӏи…
— Гӏемерал гӏарзал рукӏуна республикаялда медицинаялъул хъулухъ гӏодобегӏанаб даражаялда бугилан. Масала, гӏурал дараби рукӏунарин, халатал иргаби рукӏунин, хъулухъ гьабиялъул даража тохаб бугин. Гьеб рахъалъ онкоцентралда кинаб ахӏвал-хӏал бугеб?
— Араб гӏасруялъул 70-абилел соназда бараб онкоцентралъул минаялда унтаразе буго гӏицӏго 200 койка. Гьеле халатал иргаби рукӏиналъе бугеб цо гӏилла. Дагъистаналдаго гӏадин лъабго миллион халкъ бугеб Россиялъул регионалъул онкоцентралда унтаразе чӏезабун букӏуна 600-700 койка. Республикаялъул сахлъи цӏуниялъул министрасул кумекалдалъун онкоцентралда бана цӏияб поликлиника ва 60 койкаялъул стационар. Планалде босун буго гьениб больницаялъул цоги мина базе. Руго гьаб заманалъул унти чӏезабулел алатал. Хӏалтӏулеб буго позитронно-эмиссионияб томограф.
Амма камуларо цо-цо цӏакъго багьаял дараби гӏоларо рукӏиналъул квалквал. Тохтурзаби-специалистал гӏоларого рукӏиналъул масъалаги тӏубазабулеб буго.
— Республикаялда ракалъ унтулезул ва холезул къадар цӏикӏкӏиналъе щиб гӏилла бугин дуца абилеб?
— Тӏолабго дунялалдаго гӏадин, Дагъистаналдаги ракалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб буго. 2025 соналда республикаялда ракалъ унтаразул къадар бахун букӏана 151 азарго чиясде, гьоркьохъеб хӏисабалда республикаялда щибаб соналъ щивав 100 азарго чиясда гьоркьосан 80-100 чи ракалъ унтулев вуго. Гьедин букӏаниги, нилъер гьанир ракалъ унтулезул ва холезул къадар Россиялъул регионаздаса саламатго дагь буго. Гьел хӏужабаз бицунеб буго республикаялъул онкологияб хъулухъалде харж гьабулеб гӏарац лъикӏал хӏасилал кьолеб куцалда хӏалтӏизабулеб букӏиналъул.
— Онкологаз абулеб буго, цудунго тӏатинабуни, рак унти сах гьабизе кӏолин, амма цудунго тӏатинаби захӏматаб масъала кколилан. Сунда бараб бугеб гьеб захӏмалъи: унти чӏезабиялъул гӏунгутӏабаздайищ яги жидерго сахлъиялде гӏадамазул гьечӏеб тӏадчӏеялдайищ?
— Рак унти киналгӏаги гӏаламатаздалъун загьирлъуларо, гӏаламатал тӏатиндал, унтиялъ жиндирабго босула. Рак цудунго тӏатинабиялъул мурадалда, щивав чи вукӏине ккола тохтурасул халкквеялда гъоркь. Кинаб ригьалдаса байбихьун чи онкологасухъе ине кколевин абураб суалалъе чӏванкъотӏараб жаваб кьезе захӏмалъула. Амма 35-40 сон барав чи лъагӏалида жанив кӏиго нухалъниги онкологасухъе ине ккола. Чара гьечӏеблъун ккола зама-заманалдасан республикаялъул кинабго халкъалъул цӏех-рех гьаби. Нилъер республикаялда гьеб рахъалъ гьабулеб хӏалтӏи расги беццизе ккараб куцалда гьечӏо.
— Рак сахгьабиялъе гьаб заманалъул кинал къагӏидаби хӏалтӏизарулел?
— Сахгьаби бараб букӏуна унтиялъул даражаялда, унтарасул ригьалда ва гьесул чорхолъ ругел цоги унтабазда. Аслияб куцалда захӏматал унтиби сах гьарула хирургиялъул кумекалдалъун. Гьезул хӏасилазухъ балагьун, операциялдаса хадуб гьабула химия-терапия, гормоно-терапия ва лучевая терапия. Жакъа къоялъул ресазул кумекалдалъун хирургас жигар бахъула унтараб лага цӏунизе. Масала, церетӏурал улкабазул хирургазухъа бажарула 95 проценталдасаги цӏикӏкӏун руччабазул керен цӏунун, нахъе къотӏичӏого. Нилъер гьанибин абуни, гьелъул бицинего нечараб хӏал буго, ай хирургазухъа къанагӏат гурони бажаруларо руччабазул керен цӏунун. Къокъго абуни, нилъер республикаялда гьеб рахъалъ хирургияб хъулухъ нахъеккараб буго. Гьединлъидал захӏматго ракалъ унтарал чагӏи операциял гьаризе ине ккола Россиялъул машгьурал медицинаялъул центразде.
— Нужер хӏалтӏуе сунца квалквал гьабулеб, гӏолареб, гьечӏеб жо щиб бугеб?
— Аслияб куцалда нижее квалквал гьабулеб жо ккола гӏемер хъвадаризе кколел рукӏин, гьелдалъун заман гӏоларого букӏуна унтарасда аскӏоре ине. Хӏалтӏи буго цӏакъ гӏемерлъун, амма кьолеб гьечӏо гьелда рекъараб харж.
Къваригӏунел алатазул, тохтурзабазул лъай-махщалил, дарабазул бицунеб бугони, цебеялдаса Централда саламатго лъикӏ буго.
— Ракалъ унтарал чагӏазе щиб гӏакълу дуца кьелеб?
— Тӏоцебесеб иргаялда, гьез хитӏаб гьабизе ккола онкологасухъе ва сах гьаризе ине ккола гьелъие шартӏал ругеб хасаб больницаялде. Аслияб жо ккола унтарав сахлъизе вукӏиналда божи ва тохтурасул хӏалбихьи. Ракалдаса ворчӏуларин абун, гӏумруялде квер хьвагӏун чӏезе бегьуларо, къеркьезе ккола. Аллагьасул хӏикмат камуларо, чанги ккола тохтурас хвезе витӏарав чи сахлъарал лъугьа-бахъинал.
Нури Нуриев