Кӏиго шагьидасул эмен Хасмухӏамадида аскӏоб тӏамураб бащдаб сагӏат
Дагъистаналъул муфтий, рахӏимугьуллагь Сайидмухӏаммад-хӏажи Абубакаровасул биография гьаниб такрар гьабиялъул магӏна бихьуларо.
Сайидмухӏаммадил гӏумруги, ишалги, гьесул хӏаракатги киналго миллатцоязда, дагъистаниязда республика бахун къватӏибехун бихьана, лъана ва гьелъ хӏайран гьавичӏев чиги хутӏун ватиларо нилъеда гьоркьов. Республикаялъул муфтилъун вищун араб кӏиго соналда жаниб кӏинусго соналъулгӏанасеб тарих нахъе тана гьев къанагӏатаб пагьмуялъул ва гьунаралъул инсанас. 21 августалда 23 лъагӏел сверула, исламалъул тушбабаз вахӏшияб къорги гъун, гьаб ракьалдаса гьев аралдаса. Гьесда цадахъ шагьидлъана вац Ахӏмадги, Хунзахъ районалъул Харахьиса гьесул шофёр Хӏайдар Гӏумархӏажиевги. Гьеб къо тарихалде ана бищунго вахӏшияб такъсир гьабураб къолъун. Бусурбабазул тарихалда гьединаб ракӏгъанцӏараб иш гьабун букӏинчӏо жеги.
Кинав инсан вукӏарав Сайидмухӏаммад-хӏажи? Гьелъул жакъа нужее бицина гьесул гӏагарлъиялъ, гьудул-гьалмагъзабаз ва росуцояз.
1998 соналъул августалда циндаго кӏиявго васасдаса ватӏалъана Хасмухӏамад-хӏажи Абубакаров. Гьев лъаларев, гьев рагӏичӏев чи Да-
гъистаналда ватизе захӏмат буго. Дин гьукъарал соназдаги гӏемерал гӏалимз абазда ва тӏарикъаталъул устарзабазда аскӏов гӏодов чӏарав, исламалъул нухда берцинго гӏумру тӏамурав, хӏикматав инсан вуго гьев. Исана гьес бала 91 сон.
Махӏачхъалаялъул аслияб мажгиталъув дандчӏвана дун. Битӏараб бицани, васасул хӏакъалъулъ бицинарищан гьесда абизе намуслъун, ине кӏоларого вукӏана, ахирги ракӏалъ таваккал тӏамуна.
Какичуриги цӏигьабун вачӏунев Хасмухӏамадида, киндай дирго мурад бичӏчӏизабилаян, аскӏове вилълъана дун. Саламги кьун, дирго мурад загьир гьабидал, цевего лъалев чиясдехун гӏадин, ракӏрагьун бицана васасул лъимерлъиялъул хӏакъалъулъ:
— Берикеялда рукӏана ниж тӏоцере гӏумру гьабун. Дунги гьенив психоневрологиялъул больницаялда хӏалтӏулев вукӏана. Больницаялдаги школалдаги гьоркьоб букӏана бухӏараб лъимги бачӏунеб, гӏадамал сах гьаризе хьвадулеб цо ицц. Нижги аскӏор гьечӏого гьитӏинав чи гьениве вортилин хӏинкъун, дирго ургъел къотӏун букӏине, кӏиго соналъ гьесдаса кӏудияй яц Хадижатида цадахъ школалде витӏулаан Сайидмухӏаммад. Хадижатни школалде ине гӏурай яс йикӏана, Сайидмухӏаммадил щуго сонцин жеги гургинлъун букӏинчӏо. Амма гьедин гьитӏинго вукӏаниги, гьелдасаги лъикӏ бицун буго гьес классалда учительзабаз малъулеб букӏараб программа. Директорасдаса байбихьун киналго хӏикмалъун хутӏун руго гьесул пагьмуялда. Хадур ниж Альбурикенталде гочиндал, гьенив ана гьев школалде.
Битӏараб бицани, дида ккун букӏана, щуго сон гурони гьечӏелъул, нахъчӏвалин Сайидмухӏаммад школалъул нухмалъиялъилан. Доб мехалъ закон букӏиндалха анкьго сон бачӏого школалде рачунареб. Амма дун гӏажаиблъизавуна гьадинав вас жидехъе цӏализе ккеялдаса жал цӏакъ чӏухӏарал ва рохарал ругин абун гьез хъван бачӏарабго. Гьединав вукӏана Сайидмухӏаммад. Жеги 16 сон гургинлъичӏев чи ворчӏана гьев мединституталде цӏализеги.
Тӏоцебесеб экзамен кьезе арав гьесда институталъул жанахӏалъув дандеккун вуго ректор Мухӏамад Макъсудов. Гьесда кӏалъалаго кватӏун вуго аудиториялде. Гьебмехалъ комиссиялъул чагӏаз гьикъун буго «Абубакаров, почему опаздываешь?» йилан.
Гьасги виххичӏого абун буго:
«Дядя задержал», — ан. Цинги комиссиялъул чагӏазда ккун буго Сайидмухӏаммад Макъсудовасул гӏагарав чи ватилилан. Ас дядяйин
абиялъул магӏна букӏун буго, цӏикӏкӏарав чиги вугелъул, дацийилан, адабалда Макъсудовасдехун гьабулеб букӏараб калам. Ректор Мухӏамад Макъсудовас абуни цӏехон буго Сайидмухӏаммад лъил василан. Дир вукӏин лъайдал, гьенив хӏалтӏулевги вугев чи, вас цӏализе лъугьунев вукӏин бицине жинда аскӏове вачӏине чӏухӏарав къагӏидайилан, дида ццим бахъунги лъугьун вуго гьев.
«Даже не соизволил зайти», — ян, гӏурус мацӏалъги абун, жанире лъугьунезул сияхӏалдаса Сайидмухӏаммадил цӏар нахъе хъвагӏазе къалам кодобе босун буго гьес. Амма битӏун гьесул цӏаралда тӏад мухъ цӏазехъин гьев вукӏаго: «Мухӏамад Мухӏамадович, гӏайиб гьабуге, чанго нухалъ вачӏун вукӏана гьев дур приемныялде, амма тӏаде вачӏине намуслъун ватила, нахъе ана», — ян бицун буго гьесда гьений хӏалтӏулей йикӏарай Гӏайшат Нурмухӏамадова абулей гӏаданалъ. Дида лъалаан гьей. Дудаго чӏужугӏаданалъул гуч бихьуларищ цо. Гьедин батани, телинха янги абун, цӏан гьечӏо ректорас Сайидмухӏаммадида тӏасан хӏучч. Доб мехалъ институталде лъугьунев чияс шпаргалка гьечӏого сочинение хъвай цӏакъ къанагӏатаб жо букӏана. Сайидмухӏаммадица гьеб хъвана сундулниги гьечӏого, жинцаго. Дир диссертацияги цӏалана гьес чанго нухалъ. ВАКалъ цӏикӏкӏун материал биччалеб гьечӏинги абун, гьеб къокъ гьабизе ккана. Гьеб гьабурав чивукӏана Сайидмухӏаммад.
Институтги гьес цӏакъ бигьаго, битӏахъе, векерун унев чияс гӏадин лъугӏизабуна. Лъиениги щибниги ришватги кьечӏо дица, я гьеб кьезе ракӏалдаги букӏинчӏо. Амма гьев гьениве ворчӏулеблъи лъалеб букӏана дида. Щайгурелъул Инхоса Кӏудияс (Гӏабдулхӏамид-афандияс) абун букӏиндалха гьесда дир инсуцаго цӏалараб гӏелму цӏализе ине вугин дунилан, ахӏун гьаракьги гьабун ине вугин мун институталдеян. Сайидмухӏаммад, битӏараб бицани, гьелдаса вохун вукӏинчӏо. Гьесие бокьун букӏана исламияб гӏелму цӏализе. Амма Инхоса Кӏудияс гьесда берцинго бичӏчӏизабуна хӏукуматалъул хӏалтӏуда вугев инсул васас кинаб цӏалидайин гьабизехъин бугеб, дур инсуда хадуб халкквей букӏунин, гьединлъидал цӏодорлъи гьабизе кколилан. Амма цӏализе лъикӏав вукӏанищилан гьикъани, валлагь вукӏанаха, цониги нухалъ гьесул цӏали кин бугебилан гьикъизе хадув вахъине ккечӏо дун. Ругъжаса Мухӏамад Хархаровги дунги рукӏана дол соназ цадахъ Сахлъи цӏуниялъул министерствоялда хӏалтӏулел.
Цо къоялъ гьев вуго вагъулев диде: «Гьададинаб, бергьараб пагьмуялъул вас стоматологлъун витӏичӏого, дагьабги гъваридаб махщалие ругьун гьавизе, цогидаб факультеталда щай дуца лъечӏев?» — абун.
Вахӏ, щиб ккарабилан гьикъана дица гьесда. «Патология легких» абураб лекция букӏун буго Мухӏамад Хархаровас Сайидмухӏаммадил курсалъе цӏалун. Гьес гӏадин гъваридго, камилаб куцалда жиндие гьеб дарс бицарав чи гьеб курсалда цониги ккечӏилан абуна Хархаровас. Гьединав вукӏана дир вас цӏализе. Ритӏухълъи цӏехолаго ана гьесул гӏумру.
— Хасмухӏамад, дида рагӏун букӏана стоматологлъун хӏалтӏулаго цаби сах гьаризе гьес жинцаго ургъараб къагӏидацин букӏанилан.
— Хӏакъикъаталдаги букӏараб жоха гьеб. Институталдаса хадув Горагорск шагьаралде букӏана гьесул направление. Гьеб цӏакъ гӏемерал руччаби ругеб шагьар кколиланги рагӏун, дунги гӏагарав чиги рилълъана Сайидмухӏаммадихъе, гьесул вукӏа-вахъин лъазабизе. Амма нижеда гьев ватана цӏакъ берцинго, кӏудияб къиматалда. Хӏатта, гьесда цебе щибниги мекъаб иш гьабизе нахъе къалел ругоан бетӏерав тохтурасдаса байбихьун, киналго тохтурзаби.
Лъицаниги унтарасда аскӏоб ялъуни цогидаб бакӏалда ритӏухълъи гьечӏеб жо гьабулеб бихьани, хъващтӏан, кӏанцӏун вачӏунаанила, гьезда бадибчӏвазе. Горагорскиялдаса вачӏун стоматологлъун гӏемер мехалъ хӏалтӏизе хъван букӏун гьечӏо Сайидмухӏаммадие.
1996 соналъ муфтиясул хъулухъалде лъугьана гьев. Цӏакъ захӏматал сонал рукӏана гьел исламалъе. Республикаялъул рухӏияб идараялъул нухмалъулевлъун вукӏарав лъарагӏ миллаталъул Хӏамзатовас цӏияв муфтий вищулеб данделъиялда абун буго дир васасда: «Дудаго бихьулеб бугоха, Сайидмухӏаммад, жакъа республикаялда диналда сверухъ бугеб хӏал. Хӏакимзабаздаги тӏалъиялъул чагӏаздаги кӏалъан бажарулев, пагьму гьунар бугев чи къваригӏун вуго жакъа рухӏияб идараялъе нухмалъи гьабизе». Ахиралда гьасие рагӏи кьурабго, чвахулаго магӏугун гьадин абун буго Сайидмухӏаммадица: «Гӏали-асхӏабасда, халифлъун вищидал, абун буго дуде щвезегӏан асхӏабзабазда гьоркьоб гьуинлъиги букӏанин, вацлъиги букӏанин, мун вачӏарабго рагъалги гӏемерлъанин, питна-хӏурги цӏикӏкӏанилан. Гьебмехалъ Гӏали-асхӏабас жаваб кьун буго: «Доб мехалъ аварагасда хадур дунги дир зульфукъарги букӏана (аварагасул хвалченалда цӏар), гьанже дида хадур нуж гурони гьечӏо», — ян.
Гьелъул магӏна букӏана дида хадур божи гьечӏел гӏадамал ругилан абураб. Гьелъухъего, жакъа муфтилъун дунги тасдикъ гьавун, нужерго магӏишат понцӏозабизе, хайир кисадай щвелаян пикрабазде нужги руссине руго, дунго цохӏо дунги хутӏизе вуго».
Гьедин ккезеги ккаралъул эб. Живго цохӏо Сайидмухӏаммадги хутӏана, кепказда хадур хутӏаралги ана. Цо гӏадамас гьабичӏелъул гьесие кумек. Киназдаго ракӏалда батила Шамил имамасе памятник лъеялда сверухъ букӏараб бахӏс. Гьеб суал гьоркьоб лъураб тӏоцебесеб данде лъиялда цохӏо лъарагӏав Хӏамзатовас гурони, тӏокӏав чияс кквечӏелъул Сайидмухӏаммадил рахъ. Суракъатгицин дандечӏун вукӏана. Данделъи лъугӏун, къватӏире щварабго мунагьал чураяв Хӏажагӏали Данияловас абун буго гьесда, тӏагъурги бахъун, я, дир вас, Сайидмухӏаммад, гьаб дир бахъараб тӏагъуралъе гӏолониги нижеда тӏад рекъезе бегьуларищ мунилан. Гьебмехалъ гьес кьураб жаваб рагӏизе цо нужедаго.
Гьимизеги гьимун, Сайидмухӏаммадица абун буго:
«Я, дир гьудул Хӏажагӏали. Лъайги бугев, гьунарги бугев чи вуго мун. Нижер рокъоб дурги мунагьал чураяв дур вацасулги кидаго адаб гьабулаан. Амма ислам Дагъистаналде бачӏаралдаса 14 гӏасру сверулеб буго. Дуца абулеб буго «дир бахъараб тӏагъуралъе, бегьараб квералъе гӏолойилан». Дуда кин кколеб, 14 гӏасруялъ исламалъ хӏарам гьабун букӏараб жоялъе жакъа дур квералъе, бахъараб тӏагъуралъе гӏоло дица бегьилин, изну кьуни, мунго нечеларищ хадув, метерисеб къоялъ Аллагьасда цебе гьелъухъ дица жаваб кьезе ккарабго», абун.
Дудаго цо жавабалъул камиллъи бихьизе… дунго гьединаб жаваб кьезе хадув гъелароан. Муфтиясул хъулухъалда вукӏаго, гьединаб камилаб, кьварараб, дандияв нечезавураб букӏана гьесул кьолеб жавабги, гьабулеб кӏалъайги. Гӏемерав чи кӏалдиве валагьизавуна гьес.
Векерулаго ана дур щибаб секунда
— Рокъов, хъизан-лъималгун кинав чи вукӏарав Сайидмухӏаммад? Гьелгун цадахъ вукӏине щолаанищ гьесие?
— Эркенаб заманго хутӏулеб букӏинчӏо гьесие. Сордо-къоялъ хӏалтӏулев, щибниги хъвалев, даим сапаразда, дандчӏваязда кӏиго соналда жаниб лъалхъараб заманго букӏинчӏо гьесул. Кинабго гьабун рагӏалде бахъинабизелъун, исламалъул нухда хӏалтӏулев, чӏараб секунд букӏинчӏин абизе бегьула Сайидмухӏаммадил. Сундаго жанив ракӏ хӏалакун вукӏунаан. Сабру гьабе, дир вас, циндаго кинабго рагӏалде бахъунарин, гьедин бегьуларин дица абидал, гьелдаги разилъулаан. Амма ракӏ гъодинго хӏалакун букӏунаан гьесул. Цо къоялъ рокъове вачӏарав чияс, жанахӏалъувги эхетун, абулеб рагӏана жиндаго: «Вай Аллагь, вай Аллагь, кӏодолъанагӏан кьолеб жо букӏунеб батила аб сабруги, диени гьеб жеги щолеб гьечӏин. Дуца лъикӏаб хъван батагиха, Аллагь», — абун.
Щибниги жо гьикъизе, гӏакълу дандбазе вачӏиналде, цин дир нуцӏил кӏалтӏа лъалхъунаан гьев, хадув, намусго гӏадин, вачӏунаан жаниве. Бицунаан жиндирго мурад. Гьединав вукӏана дир Сайидмухӏаммад. Умумуз лъимал реццизе рекъонги букӏинаро, амма дир васасулъ Аллагьас лъураб тӏабигӏат берцинаб, иман бугеб букӏана. Камилаб куцалъ махражалъ Къуръан цӏализеги гьунар кьун букӏана гьесие Аллагьас. Къуръан цӏалулеб гьесул гьаракьалъ дунгоцин пана гьавулаан. Жеги киданиги дица гьев лъимер вукӏаго рокъове ахӏизе ккечӏо, къваригӏел гьечӏеб жо гьабулев ватун, вагъизе ккечӏо. Гьесда жиндаго бичӏчӏун батулаан инсуе жив къваригӏун вугеб мех. Векерун вачӏунаан дихъе. Гьедин, векерун унев чиясул гӏадин, ахиралде щвана ракьалда гьесул гӏумруги….
Гьеб бакӏалде щвараб нижер гара-чӏвари гьоркьоб къотӏизабуна Махӏачхъалаялъул Аслияб мажгиталда ахӏулеб маркӏачӏул какалъ. Хасмухӏамадица бицаралъул хӏисаб гьабулев дунги, цохӏо будунасул гурони гьаракь рагӏулареб сихӏкъотӏиги бижана сверухъ.
«Мун, щиб къваригӏаниги, дида аскӏове вачӏа, нечечӏого, дида жо гьикъизе мун намуслъизе кколаро», — янги абун, какие къаммат гьабулелъул, вахъун ана гьев баракатав инсан. Къиямасеб къоялъ дур васазул шафагӏатлъиялъул цо бутӏа диеги камун хутӏугегиян щурулеб букӏана дир кӏутӏбуз, маркӏачӏул как базе гӏедегӏун унев Хасмухӏамадида хадувги валагьун …
Ашахан ЮСУПОВ. авторасул сурат
2021 сон