Ахираб заманалда Дагъистаналда ВИЧалъ унтаразул къадар тӏадеялдаса тӏаде цӏикӏкӏунеб буго. Гьелъие бугеб гӏилла лъазабизелъун нижеца гара-чӏвари гьабуна «Республикаялъул СПИД-централъул» сах гьариялъулгун ВИЧ унти чӏезабиялъул отделениялъул нухмалъулей Зумруд Гӏабдулмутӏалибовалъулгун.
— Зумруд, ВИЧ тӏибитӏиялъул рахъалъ Дагъистаналда жакъа кинаб хӏал бугеб?
— Тӏоцебе Дагъистаналда ВИЧ загьирлъараб 1989 соналдаса нахъе исана октябралде щвезегӏан гьеб унти бахун буго 6504 чиясде. Жакъа диспансерияб сияхӏалда вуго 3291 ВИЧалъ унтарав. Щибаб соналда республикаялда тӏатинавуна 300-ялдаса цӏикӏкӏун ВИЧ бугев. Гъоркьиса, гьабго заманалде дандеккуни, гьеб къадар 39 чияс дагьлъун буго. ВИЧалъ унтаразул 65 процент ккола бихьинал, руччаби — 33 процент, 1,8 процент — ВИЧалъ унтарал улбуз гьарурал лъимал.
Цӏикӏкӏарасеб къадар бихьиназул букӏиналъе гӏилла ккола гьез зиначилъи гьабулеб букӏин ва наркотикал хӏалтӏизарулел рукӏин. Гӏемерисеб мехалда руччабазде ВИЧ бахуна россабаздаса. Ахираб заманалда 50-60 соналдаса тӏаде арал ВИЧалъ унтиялъулги хӏужаби руго.
— Кинаб батӏалъи бугеб ВИЧалдаги СПИДалги гьоркьоб?
— ВИЧ абула инсанасул чорхолъе вирус ккеялда, гьелъ загӏиплъизабула рахунел унтабаздаса черх цӏунулеб иммуналъулаб гӏуцӏи. Тӏубанго иммуналъулаб гӏуцӏи хведал, гьеб сверула СПИДалде. ВИЧ СПИДалде сверула щуго-анкьго соналда жаниб.
— ВИЧ бахун букӏин кин лъалеб, ай кинал рукӏунел гьелъул гӏаламатал? Гьелда щаклъи ккарас кибе хитӏаб гьабизе кколеб?
— ВИЧалъул тӏоцересел гӏаламатал ккола: лимфабазул гарцӏал кӏодолъи, цӏа-кан бахин, тӏомоде тӏанкӏал рай, риххел щвей яги гъиз ссвари, гьуърул гьорой, би дагьлъи. Гьел гӏаламатал тӏатунел ругони, хитӏаб гьабизе ккола поликлиникаялде. Гьениса тохтурас унтарав витӏула нижер централде. СПИД-централда буго гьаб заманалъулаб диагностикияб база, рес буго лабораториялда ВИЧалъул киналго цӏех-рехал тӏоритӏизе. Жакъа кинабгӏаги хӏажалъи гьечӏо гьелъие гӏоло республика тун къватӏире иналъе. Гьеб гуребги, жакъа республикаялда хӏалтӏулеб буго ВИЧ/СПИД-инфекциялъул экспресс-цӏех-рехал гьарулеб 10 лаборатория. Тӏубарал цӏех-рехал гьарула СПИД-централда ва гьаниб лъола ахирисеб диагноз.
— ВИЧалъ унтун вугин чӏезабидал…
— Унтарав нижеца восула сияхӏалде ва гьесда хадуб букӏуна халкквей. Къуватал дарабазул кумекалдалъун, гьесул чорхолъ ВИЧалъул вирусал гӏемерлъизе риччаларо. ВИЧ ккола сах гьабизе кӏолареб, амма, халгьабиялда гъоркь ругони, тӏаде цӏикӏкӏине биччачӏого чӏезабизе кӏолеб унти.
— ВИЧалъ гӏадамал кин унтулел?
— ВИЧ бахуна лъабго батӏияб куцалда: жинсияб гьоркьоблъиялдасан, уколалдасан, ай биялдасан ва унтарай эбелалъ лъимадуе керен кьеялдалъун. Тӏоцебе Дагъистаналда ВИЧ тӏибитӏизабурал чагӏи ккола наркоманал. Жакъа ВИЧалъ унтаразул гӏемерисел ккола хъахӏбалъиялда хьвадулел гӏолилал, хасго саяхъал наркоманал.
— ВИЧалъ унтаразе сахал лъимал гьарулищ?
— Гьарула. ВИЧалъ унтарай лъимаде йигей гӏаданалъ тӏадчӏун дараби гьарулел ругони, ургьиб бугеб лъимаде къанагӏатги ВИЧ бахунаро. Амма эбелалъ лъимадуе керен кьезе бегьуларо. Дараби хӏалтӏизарулел гьечӏони, гьарурал лъималазул 50 ва жеги цӏикӏкӏун процент букӏуна ВИЧалъ унтараб.
Хӏатта рос-лъади ВИЧалъ унтарал ругониги, гьабизе бегьула сахаб лъимер. Амма лъимаде йигей гӏадан йикӏине ккола руччабазул консультациялъулаб халкквеялда гъоркь. Гьелъ рихьизарурал тӏадкъаял тӏуразарулел ругони, хӏинкъи букӏунаро лъимаде ВИЧ бахиналда.
Ахирал соназда цӏикӏкӏунеб буго ВИЧ-унти бугел руччабаз лъимал гьари. Гьелъие бугеб аслияб гӏилла ккола, исламалда дандекколарин абун, ВИЧ бугел цо-цо руччабаз тохтурзабазул рихьизариял тӏуразаризе инкар гьабулеб букӏин.
— Дагъистаналда гӏемер ругищ ВИЧалъ унтарал лъимал?
— Жакъа республикаялда буго ВИЧалъ унтараб 67 лъимер, аслияб куцалда, гьел ккола республика тун къватӏиб гӏумру гьабун рукӏарал ва ВИЧги «босун» тӏадруссун рачӏаразул лъимал. Гьезда хадубги централъул букӏуна тӏадчӏараб халкквей.
— ВИЧ тӏибитӏиялъул рахъалъ кинал районазда бугеб бищунго хӏалуцараб ахӏвал-хӏал?
— ВИЧалъ бищун цӏикӏкӏун чагӏи унтун руго Дербент, Каспийск, ДагъОгни, Избербаш, Буйнакск ва Махӏачхъала шагьаразда ва гьезда аскӏор ругел поселоказдагун росабалъ.
— Республикаялда гьеб ахӏвал-хӏал лъикӏлъизе букӏиналде хьул бугищ?
— Буго. Щибаб соналда нижеца сияхӏалде восула гӏага-шагарго 300 унтарав. Бищунго цӏикӏкӏун чагӏи ВИЧалъ унтарал 2005-2006 соназда, Дербенталдаги гьелда аскӏор ругел росабалъги, цо моцӏида жаниб нижеца тӏатинавуна 15-20 чи. Гьениб ВИЧ тӏибитӏулеб букӏана наркоманаздасан. Республикаялъул Наркоконтролалъги медицинаялъул идарабазги цадахъ гьабураб хӏалтӏул хӏасилалда бажарана лъугьун букӏараб хӏал саламатго лъикӏлъизабизе.
Жакъа Дагъистаналда вуго гӏицӏго СПИДалъ унтарав щуго чи. Гьезда гьоркьоса исана унтарав – кӏиго чи.
— Социалиял гьиназул кумекалдалъун гӏолилазда гьоркьор рукӏунел тохал бухьеназги ВИЧ тӏибитӏиялъе квербакъулеб батила…
— Гӏемерал гӏолилал руго хӏалтӏи гьечӏел, западалъул культура берцин бихьулел. Гьеб темаялда бан эбел-инсуца лъималазулгун гьабулеб гьечӏо ракӏрагьараб гара-чӏвари, малъулеб гьечӏо унтиялдаса цӏунизе кколеб къагӏида. Лъималазда кинабго лъалеб буго Интернеталдасан яги къватӏул «гӏакълучагӏаздасан».
— ВИЧалдаса гӏолилал цӏуниялъул мурадалда централъ кинал тадбирал тӏоритӏулел?
— Щибаб соналъул тӏоцебесеб декабралда, ай СПИДалда данде къеркьеялъул къоялда бан, республикаялъул шагьараздагун районазда СМИяздасан гьарула ВИЧалъул бицунел лекциял, лъай кьеялъул идарабазда ва хӏалтӏул коллективазда — тохтурзабазулгун дандчӏваял. Телеграм-каналалда руго гьеб масъалаялда тӏасан нижер гӏемерал лекциял ва малъа-хъваял.
Машинаялда тӏад рекъезабураб лабораториялда ВИЧ-тестал гьаризе тохтурзабазул бригадаби уна гӏемерал гӏадамал ракӏарулел бакӏазде ва росабалъе. Шагьаразул вузазда, школазда ва колледжазда хасалихъеги ихдалги тӏоритӏула ВИЧ-тестал.
— Арал соназда дандеккун, ВИЧ тӏатинабиялда ва сах гьабиялда батӏияб-цӏияб жо щиб бугеб?
— ДРялъул хӏукуматалъ тасдикъ гьабураб ведомствабазда гьоркьосеб программаялда рекъон, рагьана «кабинет низкопорогового доступа». Документал гьечӏого, цӏар цӏехечӏого ва иргаялда чӏечӏого, бокьарав чи чӏового ине бегьула гьениве ВИЧалъ унтун вугищали цӏех-рех гьабизе. Гьединабго кабинет буго Дербенталда, Буйнакскиялда ва Махӏачхъалаялда. Цоги цӏияб жо ккола, централда хӏалтӏулел рукӏин психолог, социалияв хӏалтӏухъан ва тохтур-реабилитолог. Масала, рокъоса къватӏиве вахъине кӏоларев ВИЧалъ унтарасе социалияв хӏалтӏухъанас гьабула къваригӏараб кумек ва заманалда гьесухъе щвезарула дараби.
— Централъул хӏалтӏуе сунца квалквал гьабулеб, гӏолареб жо щиб бугеб?
— Жакъа нижее камураб жо гьечӏо, дарабазулги къварилъи гьечӏо. Диспансерияб сияхӏалда вугев унтарасе кинабго чӏобого чӏезабун буго. Тӏадежоялъе, гьединазе социалияб кумекги гьабула.
Гӏайиб чӏвазе бегьулеб жо буго цо, ВИЧалъул масъалаялъул рахъалъ нилъер гӏадамазул гьечӏеб культура ва социалияб жагьиллъи.
— Гӏолилазда щиб абилеб, кинаб хитӏаб гьабилеб?
— ВИЧалдаса цӏуниялъе квербакъула сахаб гӏумру гьабиялъ, мехтулел жалаздасагун наркотиказдаса цӏуниялъ ва яхӏ-намусалда хьвадиялъ. «Спи один» абураб махсараялъул буго кӏудияб магӏна.
Лъикӏаб букӏинаан, лъудби рачиналде цебе, киналго бихьинал ВИЧалъул цӏех-рех гьабизе тӏамулеб закон бахъани.
Нури Нуриев